Anonim, Hermetica Vindobonensia I-IV

VOX PATRUM 86 (2023) 105-122 DOI: 10.31743/vp.14415 ISSN: 0860-9411 eISSN: 2719-3586 Anonim Hermetica Vindobonensia I-IV (Papyri Vindobonenses Graecae 29456r et 29828r) Agata Sowińska (tłumaczenie i komentarz)1 1. Wstęp 1.1. Papyri Vindobonenses Graecae 29456 et 29828 – zawartość Na wiedeńskie fragmenty hermetyczne składają się łącznie cztery urywki (HV I-IV)2 – zidentyfikowane jako fragmenty tekstów prowenien - cji hermetycznej – znajdujące się na recto dwóch papirusów (nr 29456 i nr 29828) pochodzących z jednego zwoju (opistografu), datowanego (we- dług występującego na nim pisma) na koniec drugiego lub początek trze - ciego wieku naszej ery. Na verso papirusów fragmentarycznie zachował się natomiast apokryf starotestamentowy – Apokryf Jannesa i Jambresa – nawiązujący do dwóch magów egipskich, oponentów Mojżesza 3. Zarów- 1 Dr Agata Sowińska, adiunkt, Instytut Literaturoznawstwa, Wydział Humani - styczny, Uniwersytet Śląski w Katowicach; e-mail: agata.ewa.sowinska@gmail.com, agata.sowinska@us.edu.pl; ORCID: 0000-0002-3399-3200. 2 W literaturze przedmiotu oznaczenie fragmentów wiedeńskich podawane jest w różnych wersjach (literami alfabetu łacińskiego: A-D, cyframi arabskimi: 1-4). Dla ujednolicenia i jednoznaczności treści artykułu przyjmuję zapis cyframi rzymskimi. 3 Informuje o nich imiennie Drugi List do Tymoteusza (3,8-9): „Jak Jannes i Jam- bres wystąpili przeciw Mojżeszowi, tak też i ci przeciwstawiają się prawdzie, ludzie o spa- czonym umyśle, którzy nie zdali egzaminu z wiary. Ale dalszego postępu nie osiągną: bo ich bezmyślność będzie jawna dla wszystkich, jak i tamtych jawna się stała” – ale także (aczkolwiek bez jednoznacznych personaliów) Księga Wyjścia (7,11): „Wtedy fa - raon wezwał swoich mędrców i czarowników. Egipscy czarodzieje przy pomocy swoich 106 Agata Sowińska no apokryf, jak i fragmenty hermetyczne mogą reprezentować dwie różne fazy użycia zwoju papirusu. Jak sugeruje Litwa, Hermetica wiedeńskie mogły być pierwszymi tekstami, jakie umieszczono na zwoju (ponieważ zazwyczaj podczas robienia zapisków najpierw wykorzystywano recto pa- pirusów), a dopiero niedługo p óźniej – na verso – pojawił się apokryf 4. Właścicielem zwoju była osoba ewidentnie zainteresowana tekstami doty- czącymi egipskiej mądrości oraz tymi o charakterze biblijnym. Nie można jednoznacznie stwierdzić, czy posiadacz (czytelnik, autor?) zapisków by ł wyznawcą judaizmu czy chrześcijaństwa. Jednakże na przykład wykorzy - stana abrewiatura (nomen sacrum) przy imieniu Boga na recto zwoju może ewentualnie sugerować przynależność jego właściciela do grona chrześci - jan5. Przykładem zestawienia tekstów hermetycznych z tymi o charakterze zaklęć zrobili to samo”, gdzie owymi „egipskimi czarodziejami” według tradycji mają być właśnie Jannes i Jambres. Mag o imieniu Jannes znany był już w pierwszym wieku naszej ery Pliniuszowi Starszemu, co poświadcza Historia naturalna (30, 2, 11): „Jest i inna gałąź sztuki magicznej pochodząca od Mojżesza, Jannesa i Lotapesa, a nadto Ży- dów, lecz (istniejąca) wiele tysięcy lat po Zoroastrze”. Wiek później wspomina o Jannesie także Apulejusz z Madaury w swej Apologii (c. 90): „[…] byłbym ja owym Karmendasem lub Damigeronem albo tym [?] Mojżeszem lub Jannesem albo Apollobeksem lub samym Dardanusem albo jakimkolwiek innym znanym pośród magów po Zoroastrze i Ostanesie” oraz Numenios z Apamei, którego przytacza Euzebiusz z Cezarei w Praeparatio evange- lica (9, 8): „Następnymi byli Jannes i Jambres, egipscy znawcy świętego pisma, mężowie ocenieni jako nieustępujący nikomu w dziedzinie magii, w czasach gdy Żydów wypędzo- no z Egiptu. Oni to uważani byli przez Egipcjan za równorzędnych Mojżeszowi [tu dosł. Muzajosowi – gr. Mousaios], który wyprowadził Żydów, mężowi o wielkiej mocy w wy- sławianiu Boga. A spośród nieszczęść, które Mojżesz [Muzajos] sprowadził do Egiptu, okazali się oni zdolni uwolnić (kraj nawet od) tych najsilniejszych”. Źródła powyższych przekładów: 2 Tm 3,8-9, tłumaczenie za: Nowy Testament grecki i polski, ed. Nestle - -Aland, Poznań 2017, s. 649; Wj 7,11, tłumaczenie za: Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. Najnowszy przekład z języków oryginalnych z komentarzem, Częstochowa 2011, s. 145; Plin. HN 30, 2, 11 i Apul. Apol. 90 oraz Euseb. Praep. evang., tłumacze- nie własne na podstawie adekwatnych fragmentów tekstów oryginalnych zawartych w: The Apocryphon of Jannes and Jambres the Magicians. P . Chester Beatty XVI (with New Editions of Papyrus Vindobonensis Greek inv. 29456 + 29828 verso and British Library Cotton Tiberius B. v f. 87), ed., tł., kom. A. Pietersma, Leiden – New York – Köln 1994, s. 3 i 24. Zob. także: Hermetica II. The Excerpts of Stobaeus, Papyrus Fragments, and An- cient Testimonies in an English Translation with Notes and Introduction , tł. M.D. Litwa, Cambridge 2018, s. 171, przyp. 3. 4 Hermetica II, tł. Litwa, s. 171. 5 Hermetica II, tł. Litwa, s. 171-172. Zob. także kwestię pochodzenia, obiegu ma - nuskryptu w podrozdziale: Hermetica Vindobonensia (HV) – manuskrypt i problematyka utworów. Anonim Hermetica Vindobonensia I-IV 107 chrześcijańskim jest chociażby papirus berliński z trzeciego wieku naszej ery (nr 9794), na którym modlitwa hermetyczna (a dokładniej hymn dzięk- czynny) z Corpus Hermeticum I ( CH I 31-32) występuje obok chrześci - jańskich modlitw. Podobna sytuacja ma miejsce w przypadku kodeksu VI z tzw. biblioteki z Nag Hammadi, do którego wplecione zostały – obok tek- stów gnostyckich (oraz fragmentu Państwa Platona) – teksty hermetycz - ne6. Ponadto biorąc pod uwagę wykorzystywanie tekstów hermetycznych, ich cytowanie przez autorów z początków naszej ery, można wysunąć tezę, iż to chrześcijanie byli najbardziej gorliwymi czytelnikami treści herme - tycznych, począwszy od trzeciego wieku naszej ery7. Czy treści występujące na recto (Hermetica) i verso (apokryf) zwoju w jakimś stopniu wespół odzwierciedlają zainteresowania jego posiadacza/ czytelnika? Jeśli tak, wówczas Hermes Trismegistos mógł uchodzić w jego oczach za egipskiego maga czy cudotwórcę jak Jannes i Jambres8. Nie - mniej jednak przekaz zachowanych fragmentów Hermetica Vindobonensia nie wskazuje na treści magiczne. Trismegistos jawi się w nich raczej jako filozof poruszający dwa tematy: człowieka jako jedynej istoty rozumnej oraz Boga – zbyt wielkiego, by nosić jakiekolwiek imię9. 1.2. Hermetica Vindobonensia (HV) – manuskrypt i problematyka utworów Chociaż zachowane do naszych czasów pojedyncze słowa (czy jedynie litery) lub wybrakowane zdania wiedeńskich fragmentów hermetycznych nie wzbogacają w istotny sposób dotychczasowej wiedzy o hermetyzmie, stanowią one jednak cenny, dodatkowy materiał do badań historii tekstów hermetycznych, w tym ich obiegu 10. Po pierwsze, treś ć HV II poświadcza występowanie między drugim a trzecim wiekiem naszej ery zbioru przynaj- 6 Hermetica II , tł. Litwa, s. 172. Zob. także: J.-P. Mahé, Fragments hermétiques dans les Papyri Vindobonenses Graecae 29456r et 29828r , w: Mémorial André-Jean Festugière: Antiquité païenne et chrétienne , ed. E. Lucchesi – H.D. Saffrey, Geneva 1984, s. 61. 7 Hermetica II, tł. Litwa, s. 172. 8 Hermetica II, tł. Litwa, s. 172. Zob. także: J.-P. Mahé, Fragments hermétiques dans les Papyri Vindobonenses Graecae 29456r et 29828r, s. 60. 9 Hermetica II, tł. Litwa, s. 172. 10 Hermès Trismégiste, Paralipomènes grec, copte, arménien. Codex VI de Nag Hammadi, Codex Clarkianus 11 Oxoniensis, Définitions Hermétique, Divers , t. 5, ed. J.-P. Mahé, Paris 2019, s. 309. 108 Agata Sowińska mniej dziesięciu logoi, a więc w tym przypadku dialogów między Herme- sem a Tatem, z których dziewiąty miał dotyczyć mocy ([…] peri energeiōn […])11. Co więcej, sam Hermes wspomina w tym zachowanym fragmencie także o istnieniu jeszcze innej grupy utworów hermetycznych: Genikoi lo- goi – a zatem „Głównych mów/pouczeń”, które również dedykowane były Tatowi12. Po drugie, jakkolwiek strony frontalna i tylna zapisanego zwoju zapewne nie zostały wykorzystane w tym samym czasie, jednak sąsiedz - two treści hermetycznych obok apokryfu starotestamentowego w greckim manuskrypcie z Fajum13 może wskazywać na żydowskie lub chrześcijań - skie środowisko jego powstania i obiegu, z naciskiem na to ostatnie, jeżeli brać pod uwagę słuszność tezy o zaniku ludności żydowskiej na tym obsza- rze do około 300 roku (po rewolcie 115-117 roku)14. 1.2.1. Hermetica Vindobonensia I (HV I) Opis fizyczny fragmentu manuskryptu15. To jeden z dwóch więk- szych zachowanych fragmentów z grupy HV o wysokości 10,5 cm, a sze- rokości 4-10 cm. Wersy 5-7 są najmniej wybrakowane, składają się na nie kolejno: 28, 25 i 23 litery (średnio na jeden wers powinno więc pierwotnie przypadać 25-30 znaków). Począwszy od 6 linijki końcówki wersów wy - dają się w większości nienaruszone (na pewno w całości zachowana jest 11 Hermès Trismégiste, Paralipomènes grec, copte, arménien , ed. Mahé, s. 309. Zob. także: Hermetica II, tł. Litwa, s. 171. 12 Hermès Trismégiste, Paralipomènes grec, copte, arménien, ed. Mahé, s. 309. 13 Owe fragmenty papirusu mogą pochodzić z terenów Arsinoite lub Herakleopo - lis – jak podaje Mahé za sugestią konserwatorki dr Heleny Loebenstein – a więc obszaru zamieszkałego przez społeczność żydowską od czasu panowania Ptolemeusza II. Zob. Hermès Trismégiste, Paralipomènes grec, copte, arménien, ed. Mahé, s. 310, przyp. 7. 14 Oczywiście należy brać pod uwagę kwestię pozostania na pobliskich obszarach jednostek (odizolowanych) pochodzenia żydowskiego, czego przykładem (i dowodem) jest korpus judeo-greckich papirusów z Egiptu. Posiadamy ponadto informacje, że ma - gowie żydowscy cieszyli się znaczną renomą wśród ludności Egiptu rzymskiego. Zob. Hermès Trismégiste, Paralipomènes grec, copte, arménien, ed. Mahé, s. 309-310 oraz s. 310, przyp. 8. 15 Wszystkie deskrypcje zachowanych fragmentów podaję w większym stopniu za: Hermès Trismégiste, Paralipomènes grec, copte, arménien, ed. Mahé, s. 311, 314 i 315 – tam też każdorazowo umieszczone zostało facsimile każdej opisywanej części, dzięki cze- mu można dokonać konsultacji badanego materiału źródłowego, czego w tym przypadku dodatkowo podjęłam się na tyle, na ile pozwalają zamieszczone w edycji fotografie. Anonim, Hermetica Vindobonensia I-IV 109 dolna prawa część, a więc końcówka wersu 18). Widoczny jest brak górnej części manuskryptu – najprawdopodobniej w liczbie 4-6 wersów (wziąw- szy pod uwagę nienaruszony górny i dolny fragment papirusu z treścią HV II, która obejmuje łącznie 23 linijki). Tekst. Fragment HV I oscyluje wokół jednego z głównych wątków treści hermetycznych: człowieka jako stworzenia uprzywilejowanego, po pierwsze, ze względu na posiadanie rozumu (w. 8-10) w przeciwieństwie do innych stworzeń będących ta zōa16 aloga (w. 1), po wtóre, poprzez moż- liwość poznania Boga i jednocześnie bycia poznanym przez Istotę Najwyż- szą (w. 10-11), po trzecie, z racji kierowania się ku wieczności (w. 11-18) – w odróżnieniu od skazanych na ignorancję pozostałych, bezrozumnych istot żywych17. Cechą odróżniającą człowieka od zwierzęcia jest posiadanie przez tego pierwszego nous, a więc umysłu, rozsądku, intelektu czy rozumu. Zbież - ną tezę przedstawia fragment CH XII 12, w którym czytamy, że: „Bóg – spośród wszystkich śmiertelnych stworzeń – człowiekowi ofiarował dwie rzeczy: nous i logos”18. Tymczasem według CH IV 4-5, gdzie jedynie nous doprowadza do boskiego poznania (boskiej wiedzy, boskiej mądrości), liczni ludzie są tej charakterystycznej cząstki pozbawieni 19. Posiadają oni jedynie logos, a zmysły/doznania (aisthēseis) owych logikoi są zbliżone do zōa aloga20. Podobną teorię zaobserwujemy w CH I 22-2321 czy też DH 16 Uwaga dotyczy zapisu wyrazów greckich. W artykule posługuję się translitera - cją. Niemniej przez wzgląd na elementy leksemów nietożsame pod względem ich zapisu i odczytu (typu iota subscriptum czy spółgłoska g występującą przed kappą) zachowałam dla jasności przekazu w takich przypadkach zasadę obowiązującą przy transkrypcji (nie stosując zatem znaku graficznego sygnalizującego występowanie w danym słowie ioty subscriptum, tu np. zōa oraz – przy zbiegu g z kappą – podając zapis -nk-, np. anankaīon). 17 Por. Hermès Trismégiste, Paralipomènes grec, copte, arménien, ed. Mahé, s. 318. 18 Por. Asclepius 6: „Ze wszystkich zwierząt jedynie ludzką świadomość [ew. ludz- kie zmysły – humanos sensus] [duch] wyróżnia, pobudza i wynosi ku górze celem zrozu- mienia boskiego działania”; Asclepius 22: „[…] dlaczego boski majestat zechciał samym [jedynie] ludziom udzielić zdolności rozumowania (intellegentia) oraz swej nauki (disci- plina)”; Papirus Mimaut: „[…] ofiarowawszy nam umysł ( nous), rozumowanie ( logos), poznanie (gnōsis)”. Por. Hermès Trismégiste, Paralipomènes grec, copte, arménien , ed. Mahé, s. 318-319. Jeśli w artykule nie podano inaczej, każdy przekład jest mego autorstwa. 19 Hermès Trismégiste, Paralipomènes grec, copte, arménien, ed. Mahé, s. 318. 20 Hermès Trismégiste, Paralipomènes grec, copte, arménien, ed. Mahé, s. 318. 21 CH I 22-23: „«Czyż nie wszyscy ludzie korzystają z rozumu?» «[…] Ja, rozum (Nous), jestem blisko świętych, dobrych, czystych, miłosiernych, pobożnych […]. Daleko natomiast jestem od nierozumnych, złych, niegodziwych, zazdrosnych, chciwych, zabój - 110 Agata Sowińska IV 222. Kładąc ponadto nacisk na duchową sferę/powołanie człowieka jako takiego (a nie przykładowo jakiejś elitarnej grupy gnostyków w porów- naniu z innymi współwyznawcami), przekreślamy znak równości między nim, obdarzonym logos, a zōa aloga (które opatrzono takim określeniem także ze względu na brak umiejętności posługiwania się mową23)24, o czym świadczą wersy HV I. Jedynie dla człowieka, a nie dla zwierzęcia, zarezer- wowana jest boska dobroczynność 25 wspomniana w HV I. Bóg – w swej łasce – ofiarowuje ją, komu zechce, choć de facto nikt nie jest wykluczony z kręgu Jego dobroci26. Polega ona na poznaniu czy też wiedzy udzielonej ców, bezbożnych […]» (tł. za: W. Myszor, Poimandres. Wstęp, przekład, komentarz, STV 15/1 (1977), s. 213). 22 DH IV 2: „<I> pośród stworzeń jedne są nieśmiertelne i ożywione (empsycha), drugie mają rozum (nous) i duszę (psychē) oraz tchnienie (pneuma), <są i [mające] jedy- nie tchnienie, i [takie, które mają] duszę i tchnienie>, oraz [takie, które posiadają] tylko życie. Życie bowiem bez tchnienia i rozumu oraz [bez] duszy i nieśmiertelności może być podtrzymywane, lecz wszystkie inne [elementy] bez życia nie mogą funkcjonować [dosł. być – einai]”. 23 Gr. alogos = ‘niemy, niemówiący, nierozumny, niemający rozumu’. Zob. np. SH IV 1: „[…] teraz mówisz, że bezrozumne stworzenia [ew. nieme stworzenia – aloga zōa] przez wzgląd na brak rozumu ( logikon) są bezrozumne [ew. nieme – aloga] i [tak też] zostały nazwane […]”, SH III 8: „[…] Toteż owe stworzenia nazwane zostały bezro- zumnymi (aloga) poprzez duszę pozbawioną rozumu ( logos)”, SH XXIII 39: „[…] Jeśli będziecie zdolni do tworzenia jakichś gorszych błędów […], spędzicie pozostałe [życie] jako błądzące bezrozumne (aloga) stworzenia”, CH I 11: „[…] Ich obrót […] wyprowa - dził z ciążących w dół elementów stworzenia bezrozumne (ew. nieme – aloga) – nie po- siadały bowiem Słowa (Logos) […]”, CH X 22: „[…] Istnieje związek dusz: dusze bogów związane są z duszami ludzi, dusze ludzi z duszami [istot] bezrozumnych (aloga). A istoty potężniejsze nadzorują słabsze: bogowie ludzi, a ludzie stworzenia bezrozumne ( aloga), Bóg zaś wszystko. […] Tak więc świat ( kosmos) podlega Bogu, człowiek światu, [stwo - rzenia] bezrozumne (aloga) człowiekowi […]”, CH XII 1, 4, 6: „1. […] w stworzeniach zaś bezrozumnych (aloga) znajduje się natura (physis). […]. 4. Te dusze ludzkie, które nie doświadczyły nous jako [swego] sternika, odczuwają to samo, co stworzenia bezrozumne (aloga) […]. 6. Teraz zaś rozmawiamy o nous: co może zrobić i jakie wykazuje różnice; u ludzi jest jednego rodzaju, u stworzeń bezrozumnych – odmiennego […]”, CH XIV 8: „Jeśli temu samemu malarzowi dane jest stworzyć i niebo, i bogów, i ziemię, i morze, i lu- dzi, i wszelkie [byty] bezrozumne (aloga) oraz bezduszne [ew. nieożywione – apsycha], [to] Bóg nie jest w stanie stworzyć tego wszystkiego? […]”. 24 Hermès Trismégiste, Paralipomènes grec, copte, arménien, ed. Mahé, s. 319. 25 Por. CH XII 6: „[…] w innych stworzeniach [nous] nie jest dobroczynny […]”. 26 Zob. np. Asclepius 41: „[…] to właśnie ty [Boże] raczyłeś obdarować wszyst - kich wiarą naszych ojców, pobożnością i miłością, i w ogóle wszystkim, co najsłodsze […]. Wielbiąc całą tą modlitwą dobro twojej dobroci […] (tł. za: Pseudo-Apulejusz, Anonim, Hermetica Vindobonensia I-IV 111 duszy za pośrednictwem nous27 (według CH I 30 nous = Poimandrēs)28. CH VIII 5 wyraźnie odnotowuje – podobnie jak HV I – że nous pozwalający człowiekowi pojąć i świat (tzw. drugiego boga), i Boga Stwórcę jest zgod- ny z wolą Ojca: „[…] [człowiek jest tym, który] posiada nous zgodnie z ży- czeniem Ojca w porównaniu z innymi stworzeniami żyjącymi na ziemi, nie tylko złączony jest pokrewieństwem z drugim bogiem, lecz ma też pojęcie o Pierwszym”29. Podczas gdy bezrozumne i nieposiadające umiejętności mówienia stworzenia zamieszkujące ziemię nie mają wiedzy na temat swe- go Stwórcy, człowiek powstał celem Jego poznania, na co także wskazu - je zarówno treść CH III 3 („[…] pokolenia ludzi celem poznania boskich dzieł […]”), jak i Asclepius 8 („[…] [Bóg] zapragnął, by był [jeszcze ktoś] inny, kto na tamtego, którego z siebie stworzył, mógł spoglądać – i także […] stworzył człowieka […]”)30. Bóg zatem zna człowieka i jednocześnie pragnie być przez niego poznany, jak podaje CH X 15: „Bóg nie posia - da bowiem niewiedzy o człowieku, lecz i całkowicie [go] zna, i chce być [przez niego] poznany”. Podobnie i w CH VII 2 autor nazywa Boga „tym, który chce być oglądany”. Analogiczny sens wybrzmiewa również z CH I 31, gdzie Bóg: „chce być poznany i jest poznawany przez swoich”, jak i – o wymowie politeistycznej – z NHC VI 68 (6-12): „[…] człowiek stał się podobny bogom. Przeto znają oni z pewnością sprawy tak jednych, jak i drugich: bogowie – sprawy dotyczące ludzi, a ludzie – sprawy bogów”31. Wspomniane tezy wskazują na właściwości poznawcze występujące i po stronie Istoty Najwyższej, i po stronie stworzenia (człowieka): boski majestat zna swoje dzieło i chce być przez nie poznany32. Inne traktaty her- metyczne kładą nacisk na pewien wysiłek, jaki człowiek powinien włożyć, by poznać boski majestat, stawiając pytanie: „Kim więc On jest i jak Go poznamy?” (CH XIV 4). SH IIa 14 wskazuje na poznanie dwóch bogów: „zaraz po Jednym i Pierwszym – tego [słońce] rozpoznaję jako demiurga”. Definicje Hermetyczne (armeńskie) wychodzą natomiast od poznania Boga Asklepiusz, czyli rozmowa z Hermesem Trismegistosem , tł. K. Pawłowski, Warszawa 2002, s. 219). 27 Por. CH XII 2: „[…] Nous jest bowiem dobroczyńcą dusz ludzkich […]”. 28 Zob. Hermès Trismégiste, Paralipomènes grec, copte, arménien, ed. Mahé, s. 320. 29 Zob. Hermès Trismégiste, Paralipomènes grec, copte, arménien, ed. Mahé, s. 320. 30 Hermès Trismégiste, Paralipomènes grec, copte, arménien, ed. Mahé, s. 321. 31 Tł. NHC VI 68 (6-12) za: Tajemnice gnozy. VI kodeks biblioteki z Nag Hammadi – inny niż wszystkie , red. W. Stawiszyński – A. Sowińska, Warszawa 2016, s. 169. Zob. także: Hermès Trismégiste, Paralipomènes grec, copte, arménien, ed. Mahé, s. 321-322. 32 Zob. Hermès Trismégiste, Paralipomènes grec, copte, arménien, ed. Mahé, s. 322. 112 Agata Sowińska przez człowieka: „Każdy człowiek szanuje Boga; <jeśli bowiem jest czło- wiekiem, także zna Boga […]” (DH IX 1) po wskazanie wzajemnych rela- cji między Stwórcą a stworzeniem: „[…] Bóg nie ukazuje się nikomu poza człowiekiem […]. Bóg jest przyjacielem człowieka i człowiek – przyja - cielem Boga. Istnieje pokrewieństwo między człowiekiem i Bogiem. Bóg słucha jedynie człowieka i człowiek – Boga […]. Bóg nie ukazuje się bez człowieka; człowiek jest pożądany przez Boga i Bóg przez człowieka […]” (DH IX 6)33. Właśnie owo wzajemne poznanie Boga i człowieka stanowi prawdziwą podwalinę pod samoświadomość (poznanie samego siebie): „Zanurz się – mówi herold do ludzkich serc w CH IV 4 – w tym mieszal- niku, [o serce] mogące to [uczynić], wierzące w możliwość ponownego wzniesienia się ku Temu, który zesłał mieszalnik, znające przyczynę swego istnienia”. Odrodzić się w Bogu, a więc w tym, który doskonale zna swoje dzieło, to w rzeczywistości – jak suponuje Mahé 34 – zdobyć prawdziwą wiedzę o sobie, co zdaje się potwierdzać CH XIII 10: „ktokolwiek doznał […] narodzin według Boga […] zna samego siebie […]” i odwrotnie: zna- jąc siebie, podąża się w kierunku Majestatu – CH I 21: „[…] ten, kto poznał samego siebie, udaje się do Niego [Boga] […]”. Końcowe partie HV I wykazują znaczne wybrakowanie i ich inter - pretacja opiera się w dużej mierze na przypuszczeniach. Niemniej jednak na podstawie samych zachowanych (i najbardziej czytelnych) elementów można dostrzec wyłaniający się z nich sens wskazujący na rozwój uprzy - wilejowanej pozycji człowieka – obdarzonego rozumem, znającego boski majestat i dominującego nad innymi bytami, nadto rozmiłowanego w By- cie nadnaturalnym. Podobny nurt pobożności poświadczony jest chociażby w traktacie Asclepius35. 1.2.2. Hermetica Vindobonensia II (HV II) Opis fizyczny fragmentu manuskryptu. To drugi fragment o wyraź- nie mniejszym stopniu wybrakowania niż pozostałe: wysokość – 14 cm, szerokość – 3-6 cm; zachowane góra i dół manuskryptu. Widać wyraźne 33 Tł. DH IX 6 za przekładem francuskim: Hermès Trismégiste, Paralipomènes grec, copte, arménien , ed. Mahé, s. 268. Zob. też: Hermès Trismégiste, Paralipomènes grec, copte, arménien, ed. Mahé, s. 322. 34 Zob. Hermès Trismégiste, Paralipomènes grec, copte, arménien , ed. Mahé, s. 322-323. 35 Zob. Hermès Trismégiste, Paralipomènes grec, copte, arménien, ed. Mahé, s. 325. Anonim, Hermetica Vindobonensia I-IV 113 ubytki materiału bocznego (tak z prawej, jak i lewej strony). Zachowany fragment zawiera koniec jednego utworu – logos 9 – i być może cały logos 10 (który wybrakowany jest znacznie na obrzeżach wszystkich wersów). Całość zapisu liczy łącznie 23 wersy, z czego najlepiej zachowane (bez lakun) są linijki 1-5 stanowiące koniec dziewiątego utworu oraz zwroty: logos 9, logos 10. Najdłuższy – trzeci wers – liczy 21 widocznych liter. Tekst. Na HV II składają się fragmenty dwóch utworów: logos 9 oraz logos 10. Można przypuszczać, że i jeden, i drugi tekst był adresowany do Tata (treść logos 10 wskazuje wyraźnie na niego jako odbiorcę tego trakta- tu). Zachowane fragmentarycznie wersy 1-4 HV II stanowią końcowe frazy logos 9 (łącznie z informacją w wersie 4: „logos 9”). Linijka 5 rozpoczyna logos 10. Wers 6 z HV II podaje natomiast informację o adresacie słów Hermesa Trismegistosa, a więc o Tacie – podobny zwrot jednoznacznie sygnalizujący Tata jako odbiorcę słów nadawcy znajduje się w wersie 7 HV I. Wstępnie można więc przypuszczać, że tak HV I, jak i HV II pochodzą ze zbioru mów (logoi) skierowanych do Tata, a precyzyjniej rzecz ujmując: mów Hermesa do Tata. Bezpośredni zwrot do tego właśnie odbiorcy jest w rzeczywistości jedynym łącznikiem między HV I i HV II, dzięki któremu można ewentualnie te dwa teksty uznać za części składowe jednego korpu- su tekstów, a więc tych skierowanych do Tata36. Co prawda tak w HV I (wers 3), jak i w HV II (wersy 2, 3 i 18) przewija się słowo energeia (w różnych przypadkach gramatycznych), wydaje się ono jednak zbyt wątłym tropem, by mogło służyć za wskazówkę do powiązania któregokolwiek tekstu HV II bezpośrednio z treścią HV I 37. Tematem logos 9 jest kwestia „mocy” (energeiai) – jak wskazują zachowane końcowe partie utworu w formie charakterystycznej dla tekstów hermetycznych, czyli (w tym wypadku): „o mocach niechaj to zostanie powiedziane” (to, co przed chwilą powie - dziano o mocach, niechaj wystarczy) 38. Z podobną problematyką mocy spotykamy się także w Stobaei Hermetica III i IV – w przypadku SH IV adresatem słów Hermesa jest również Tat. Przy czym ekscerpt SH IV może być kontynuacją SH III – jeśli nie w tym samym utworze39, to przynajmniej 36 Zob. Hermès Trismégiste, Paralipomènes grec, copte, arménien , ed. Mahé, s. 326. Bar Habraeus (XIII wiek) w swej Chronografii poświadcza istnienie wersji sy - ryjskiej zbioru „Mów do Tata”. Zob. Hermès Trismégiste . Paralipomènes grec, copte, arménien, ed. Mahé, s. 68 i 326, przyp. 42. 37 Zob. także: Hermès Trismégiste, Paralipomènes grec, copte, arménien , ed. Mahé, s. 326. 38 Zbliżona retoryka zastosowana została w CH II 17 czy CH IX 10. 39 Gdyby potraktować SH III i SH IV jako dwa fragmenty tego samego tekstu. 114 Agata Sowińska w tej samej grupie utworów40, do której to można by ewentualnie zaliczyć także i końcowe wersy logos 9, a więc wersy 1-3 z HV II41. Linijka 5 rozpoczyna logos 10. Treść właściwa tego utworu zaczyna się natomiast od wersu 6, na który składa się informacja o adresacie tekstu wkomponowana w dosyć powszechną w literaturze hermetycznej formułę początkową: „W Głównych ( pouczeniach/mowach), Tacie, o […] często mawiałem w licznych mowach. Teraz zaś za konieczne uważam […]”. Odniesienie do wspomnianych Głównych pouczeń/mów ( Genikoi logoi ) Hermesa do Tata jest elementem powtarzającym się w tekstach hermetycz- nych42. Widzimy je zazwyczaj na początku traktatu 43, w tym także jako swego rodzaju argument do szczegółowego rozwinięcia myśli zawartej je- dynie w skrótowej formie we wcześniejszych, bliżej nieokreślonych, Geni- koi logoi44. Przytoczona wyżej formuła inicjująca logos 10 („W Głównych (pouczeniach), Tacie, o […] często mawiałem w licznych mowach. Teraz zaś za konieczne uważam […]”) wykazuje strukturę zbieżną z początko- wymi wersami innych hermetycznych utworów, jak CH IX 145, CH XIII 146 czy CH XVI 147, a jej zwroty odnoszące się do niejednokrotnego omawiania danego tematu (typu: „często mawiałem w licznych mowach”) mogą być związane – jak przypuszcza Festugière – ze szkolnymi ramami nauczania: 40 W przypadku przyjęcia SH III i SH IV jako dwóch utworów czy fragmentów dwóch utworów następujących bezpośrednio po sobie. 41 Zob. Hermès Trismégiste, Paralipomènes grec, copte, arménien , ed. Mahé, s. 326-327. Zob. także: Hermès Trismégiste, Corpus Hermeticum, t. 3, ed. A.-J. Festugière, Paris 2007, s. xxiii-xxv. 42 Zob. niżej: SH III 1, SH VI 1 oraz CH X 1, CH X 7, CH XIII 1. 43 Zob. np. SH III 1: „Powiedzieliśmy bowiem w Głównych (pouczeniach), że poru- szenia (pochodzą) albo od mocy, albo od ciał”. 44 Zob. np. SH VI 1: „Jako że we wcześniejszych Głównych pouczeniach obiecałeś mi przedstawić trzydzieści sześć dekanów, opowiedz mi teraz o nich oraz o ich mocach”. 45 CH IX 1: „[…] Teraz zaś ( nyn de ) za konieczne ( anankaīon ) uważam (hēgoumai ) […]” = HV II 8: „[…] Teraz zaś ( nyn de ) za konieczne ( anankaīon ) uwa- żam (hēgoumai ) […]”. 46 CH XIII 1: „W Głównych (pouczeniach), ojcze […]” (informacja o Genikoi logoi + vocativus) = HV II 6: „W Głównych (pouczeniach), Tacie […]” (informacja o Genikoi logoi + vocativus). 47 CH XVI 1: „Hermes bowiem […] często (pollakis) rozmawiając(y) ze mną […]” (adverbium pollakis + czasownik oznaczający akt rozmowy + fraza wskazująca na Her - mesa jako autora częstych rozmów) = HV II 7: „[…] często ( pollakis) mawiałem […]” (adverbium pollakis + czasownik oznaczający akt rozmowy + fraza wskazująca na Her - mesa jako autora częstych rozmów). Anonim, Hermetica Vindobonensia I-IV 115 nauczyciel powtarza materiał, dopóki uczeń go nie zrozumie48. Zachowane fragmenty formuły początkowej logos 10 nie pozwalają niestety poznać ani tematu wcześniejszych mów, o których wspomina sam ich autor, ani faktycznej problematyki logos 10 – wersy następujące po formule wstępnej są bowiem zbyt wybrakowane na obrzeżach49. 1.2.3. Hermetica Vindobonensia III (HV III) Opis fizyczny fragmentu manuskryptu50. To jeden z dwóch najbardziej wybrakowanych, niewielkich zachowanych fragment ów. Jego wysokość liczy 5 cm, szerokość – 2 cm. Widocznych jest 8-9 niepełnych wersów, od 1-7 znaków w poszczególnych linijkach. Tekst. Zachowany niewielki fragment HV III jest na tyle wybrakowa- ny, że odtworzenie jego treści wydaje się niemożliwe. Rozpoznać można jedynie kilka wyrazów. 1.2.4. Hermetica Vindobonensia IV (HV IV) Opis fizyczny fragmentu manuskryptu. To drugi bardzo wybrako - wany, niewielki zachowany fragment o wysokości 4,5 cm, szerokości 1,8 cm. Widocznych jest 6-7 niepełnych wersów, od 4-5 znaków w poszcze- gólnych linijkach. Być może fragment HV IV jest elementem końcowym pierwotnie umieszczonego w tym miejscu bliżej nieokreślonego utworu, jako że pod widocznymi kilkoma zachowanymi literami ostatniego wersu HV IV papirus nie jest już zapisany. Tekst. Zachowany niewielki fragment HV IV jest na tyle wybrakowa- ny, że odtworzenie jego treści wydaje się niemożliwe. Żaden wyraz nie jest w pełni rozpoznawalny. 48 Zob. Hermès Trismégiste, Paralipomènes grec, copte, arménien, ed. Mahé, s. 327. Zob. także: A.-J. Festugière, La Révélation d’Hermès Trismégiste, t. 2: Le Dieu cosmique, Paris 2014, s. 508-512; J.-P. Mahé, Hermès en Haute-Égypte, t. 2: Le fragment du «Discours Parfait» et les «Définitions» hermétiques arméniennes, Québec 1982, s. 422-424. 49 Hermès Trismégiste, Paralipomènes grec, copte, arménien, ed. Mahé, s. 327. 50 Opisy fizyczne zachowanych fragmentów HV III i HV IV podane za Mahé zostały w tym wypadku powiększone o własne spostrzeżenia na podstawie zdjęć manuskryptów zamieszczonych przez francuskiego edytora w jego wydaniu HV – zob. Hermès Trismégi- ste, Paralipomènes grec, copte, arménien, ed. Mahé, s. 314. 116 Agata Sowińska 2. Wydania tekstów Francuskie Hermès Trismégiste, Paralipomènes grec, copte, arménien. Codex VI de Nag Ham - madi, Codex Clarkianus 11 Oxoniensis, Définitions Hermétique, Divers , t. 5, ed. J.-P. Mahé, Paris 2019, s. 307-330. Mahé J.-P., Fragments hermétiques dans les Papyri Vindobonenses Graecae 29456r et 29828r , w: Mémorial André-Jean Festugière: Antiquité païenne et chrétienne , ed. E. Lucchesi – H.D. Saffrey, Geneva 1984, s. 51-64. Niemieckie Oellacher H., Papyrus- und Pergamentfragmente aus Wiener und Münchner Beständen , Miscellanea Giovanni Galbiati 2, Fontes Ambrosiani 26, Milan 1951, s. 182-188. Włoskie La rivelazione segreta di Ermete Trismegisto , t. 2, ed. P. Scarpi, Borgaro Torinese 2011, s. 55-61. 3. Przekłady współczesne Angielskie Hermetica II. The Excerpts of Stobaeus, Papyrus Fragments, and Ancient Testimonies in an English Translation with Notes and Introduction , tł. M.D. Litwa, Cambridge 2018, s. 171-174. Francuskie Hermès Trismégiste, Paralipomènes grec, copte, arménien. Codex VI de Nag Hammadi, Codex Clarkianus 11 Oxoniensis, Définitions Hermétique, Divers , t. 5, tł. J.-P. Mahé, Paris 2019, s. 307-330. Mahé J.-P., Fragments hermétiques dans les Papyri Vindobonenses Graecae 29456r et 29828r , w: Mémorial André-Jean Festugière: Antiquité païenne et chrétienne , ed. E. Lucchesi – H.D. Saffrey, Geneva 1984, s. 51-64. Anonim, Hermetica Vindobonensia I-IV 117 Holenderskie Hermes Trismegistus, Inleiding, Teksten, Commentaren , tł. R. van den Broek, Amster - dam 2006, s. 176-177, 293-294. Niemieckie Das Corpus Hermeticum Deutsch , t. 2, t ł. J. Holzhausen, Stuttgart – Bad Cannstatt 1997, s. 487-489. Włoskie La rivelazione segreta di Ermete Trismegisto , t. 2, tł. P. Scarpi, Borgaro Torinese 2011, s. 55-61. 4. Bibliografia Apuleius, Apologia, w: The Apocryphon of Jannes and Jambres the Magicians , ed., tł. i kom. A. Pietersma, Leiden – New York – Köln 1994, s. 24. Apulejusz z Madaury, O bogu Sokratesa , tł. K. Pawłowski, Warszawa 2002. Apulejusz z Madaury, O Platonie i jego nauce , tł. K. Pawłowski, Warszawa 2002. Eusebius, Praeparatio evangelica , w: The Apocryphon of Jannes and Jambres the Ma - gicians, ed., tł., kom. A. Pietersma, Leiden – New York – Köln 1994, s. 3. Festugière A.-J., La Révélation d’Hermès Trismégiste, t. 2: Le Dieu cosmique, Paris 2014. Hermès Trismégiste, Corpus Hermeticum , t. 3, ed. A.-J. Festugière, Paris 2007. Mahé J.-P., Hermès en Haute-Égypte, t. 2: Le fragment du „Discours Parfait” et les „Définitions” hermétiques arméniennes , Québec 1982. Myszor W., Poimandres. Wstęp, przekład, komentarz , „Studia Theologica Varsaviensia” 15/1 (1977) s. 205-216. Plinius, Naturalis historia , w: The Apocryphon of Jannes and Jambres the Magicians , ed., tł., kom. A. Pietersma, Leiden – New York – Köln 1994, s. 24. Pseudo-Apulejusz, Asklepiusz, czyli rozmowa z Hermesem Trismegistosem , tł. K. Pawłowski, Warszawa 2002. Tajemnice gnozy. VI kodeks biblioteki z Nag Hammadi – inny niż wszystkie , red. W. Stawiszyński – A. Sowińska, Warszawa 2016. The Apocryphon of Jannes and Jambres the Magicians. P . Chester Beatty XVI (with New Editions of Papyrus Vindobonensis Greek inv. 29456 + 29828 verso and British Library Cotton Tiberius B. v f. 87) , ed., tł., kom. A. Pietersma, Leiden – New York – Köln 1994. 118 Agata Sowińska