Oto król twój przychodzi
Po czwarte Chrystus przyszedł, by teraz dać nam życie łaski a w przyszłości życie chwały. Dlatego czytamy u Jana: Ja przyszedłem po to, aby [owce – P.G] miały życie, to jest życie łaski w teraźniejszości i skoro sprawiedliwy z wiary żyć będzie[74], to miały je w obfitości[75], czyli przyszłe życie chwały dzięki miłości. Również Jan pisze: My wiemy, że przeszliśmy ze śmierci do życia, bo miłujemy braci[76]i żyjemy dzięki dobrym czynom. I znów Jan: A to jest życie wieczne: aby znali Ciebie, jedynego prawdziwego Boga, oraz Tego, którego posłałeś, Jezusa Chrystusa[77]. Tyle wystarczy o pożytkach z przyjścia Pana.
Lecz w jaki sposób on przychodzi? Otóż przychodzi łagodny, co można rozumieć na wiele sposobów. Tak w księdze Przysłów: Jak ryk lwa, tak zagniewanie króla, jego życzliwość jak rosa na trawie[78]. Łagodność jest powściągniętym gniewem. Teraz Bóg przychodzi z łagodnością, lecz w przyszłości nadejdzie w gniewie. Izajasz: Oto imię Pana przychodzi z daleka, gniew Jego rozgorzał, przygniatający Jego ciężar; Jego wargi pełne są wzburzenia, Jego język jak pożerający ogień[79]. Skoro zaś dziś Chrystus przychodzi z łagodnością, to z łagodnością teżpowinniśmy go przyjąć. Dlatego mówi błogosławiony Jakub: a przyjmijcie w duchu łagodności zaszczepione w was słowo, które ma moc zbawić dusze wasze[80].
Łagodność Chrystusa widzimy w czterech sprawach: w Jego sposobie rozmawiania, w udzielanych przez Niego pouczeniach, w Jego pełnym łaski ujęciu się za ludźmi a wreszcie w Jego męce.
Po pierwsze widzimy więc łagodność Chrystusa w jego rozmowach, które zawsze byłby pełne pokoju; nie szukał okazji do kłótni, lecz zawsze unikał tego, co mogło prowadzić do sprzeczki. Jak mówi: uczcie się ode Mnie, bo jestem cichy i pokorny sercem[81]. I my powinniśmy go w tym naśladować. Chrystus wkroczył do Jerozolimy siedząc nie na koniu, ale na osiołku, który jest zwierzęciem pokornym. Był też uległym Synem – tak też i my powinniśmy być ulegli. Czytamy w Księdze Syracha: Synu, rzeczy twe odprawuj w cichości, a będziesz miłowan nad chwałę ludzką[82].
Następnie widzimy łagodność Chrystusa w udzielanych przez niego pouczeniach. Doświadczył wielu trudów i prześladowań, lecz nie odpowiadał nigdy z gniewem lub złością. Czytamy o tym: dla prawdy i cichości itd.[83] Mówi Augustyn w komentarzu: rozmawiając z Chrystusem, poznawał prawdę; gdy Ten cierpliwie odpowiadał nieprzyjaciołom, wychwalał Jego łagodność[84]. Psalm: nadeszła łagodność i spotka nas kara[85]. Izajasz: nie będzie się spierał ani krzyczał[86].
Po trzecie łagodność Chrystusa objawia się w jego pełnym łaski ujęciu się za ludźmi. Niektórzy ludzie nie przyjmują innych z łagodnością. Lecz Chrystus tak właśnie przyjmował grzeszników: jadał z nimi, dołączał ich do swoich zebrań lub pijał z nimi na ich ucztach. Temu właśnie dziwili się faryzeusze mówiąc: Czemu z celniki i grzeszniki je i pije mistrz wasz?[87] Chrystus był więc łagodny. Dlatego też mówi się o Kościele w Drugiej Księdze Królewskiej: cichość twoja rozmnożyła mię[88].Więc jeśli ktoś chce panować, również powinien być łagodny.
Po czwarte widzimy łagodność Chrystusa w jego męce: jak baranek[89] szedł na mękęi gdy Mu złorzeczono, nie złorzeczył[90]. Wszystkim nam przyjdzie umrzeć. Dlatego czytamy u Jeremiasza: Ja zaś jak potulny baranek, którego prowadzą na zabicie[91]. W łagodności wspaniale naśladował Chrystusa błogosławiony Andrzej, który został rozpięty na krzyżu. Lud chciał go z niego zdjąć, lecz Andrzej wznosił modlitwy prosząc, by z krzyża go nie zdejmować i pozwolić mu przez mękę podążyć za Panem. Dlatego wypełniły się w nim słowa: mąż ten objawił się jako najłagodniejszy wśród ludu[92]. Łagodność czyni dziedzicami błogosławionej ziemi. Dlatego czytamy u Mateusza: Błogosławieni cisi, albowiem oni na własność posiądą ziemię[93], czego obyśmy byli godni przez Boga Ojca i Ducha Świętego…
Św. Tomasz z Akwinu
Od tłumacza
Kazanie Ecce rex zostało wygłoszone przez św. Tomasza z Akwinu w pierwszą niedzielę adwentu. Tyle wiemy z pewnością – autentyczność kazania wydaje się ustalona[94], natomiast o pierwszej niedzieli adwentu wspomina w tekście sam Tomasz. Z dużym prawdopodobieństwem był rok 1271 – tak chcieliby badacze. Jeśli mają rację, musiał to być 29 listopada 1271 roku, przeddzień święta Andrzeja Apostoła. Jeśli tak było, to działo się to pod koniec życia św. Tomasza– niespełna dwa lata przed jego nagłym i słynnym zamilknięciem, ponad trzy lata przed jego śmiercią.
Kazanie zostało wygłoszone przed uniwersytetem (coram universitate) w ramach akademickich obowiązków św. Tomasza. Zgodnie z wymogami tego gatunku homiletycznego kazanie jest podzielone na dwie części: zasadnicze kazanie (Sermo) oraz Collatio wygłaszane podczas nieszporów tego samego dnia. Fakt ten tłumaczy pojawienie się w zakończeniu Collatio postaci Andrzeja Apostoła oraz fragmentów z liturgii jego święta, które celebrowano następnego dnia, w poniedziałek. Specyfika tego rodzaju kazań jak i własna specyfika metod egzegetycznych i kaznodziejskich św. Tomasza sprawiają, że kazanie stawia pewien opór dzisiejszemu czytelnikowi. Można tylko mieć nadzieję, że wysiłek włożony w pokonanie tego oporu przynosi korzyści nieosiągalne w inny sposób[95].
Tomasz posługiwał się nieujednoliconą, przedklementyską wersją Wulgaty, którą dodatkowo czasem podawał w wariantach liturgicznych lub swoich własnych, np. łącząc różne fragmenty Pisma w jednym cytacie. Mi natomiast zależało na przytaczaniu istniejących tłumaczeń Pisma św. w wersji, z którą dzisiejszy czytelnik byłby oswojony. Ostatecznie przyjąłem następujące rozwiązanie: jako wersję domyślną cytuję Biblię Tysiąclecia, a tam, gdzie nie pasuje ona do tekstu św. Tomasza (co zdarza się stosunkowo często), stosuję przekład ks. Jakuba Wujka, czasami uwspółcześniając nieco wymowę. Natomiast tam, gdzie żadne z tych wyjść nie było odpowiednie i cytaty z Pisma byłem zmuszony tłumaczyć samodzielnie z tekstu kazania, zaznaczam to w przypisie.
Tłumaczenie oparte jest na krytycznym wydaniu kazania w wariancie z manuskryptu z Soissions[96]. Podział na akapity w większości wypadków podąża za wydaniem Leoniny. Przypisy zaś pochodzą ode mnie.
Paweł Grad
[1] Mt 21.4, por Za 9,9 i J 12,15.
[2] Ps 139(138),14.
[3] Hi 9,10 wg Biblii Jakuba Wujka (dalej: W).
[4] HI 9,11 W.
[5] Ml, 3,3. W.
[6] 2 Kor 3,5.
[7] Tekst kazania z natury rzeczy nie jest tekstem z istoty swojej przeznaczonym do publikacji, tylko do wygłoszenia. Dlatego znajdziemy tu kilka fragmentów, w których św. Tomasz (lub jego redaktor) pozostawił zdania niedokończone, ale rozpoczęte na tyle, że wygłaszając kazanie można je dokończyć domyślając się ich sensu. W podstawie przekładu kończą się one zwykłym i nieco psującym potoczystość lektury et cetera. W tłumaczeniu w miejscach tych wstawiam wielokropek.
[8] Komentowana perykopa Ewangelii przypadała na pierwszą niedzielę adwentu według Mszału Zakonu Kaznodziejskiego, który w tym punkcie został ujednolicony z Mszałem Rzymskim po reformie Soboru Trydenckiego.
[9] Jr 23,24.
[10] J 1,11.
[11] J 1,14
[12] J 14,23.
[13] J 14,3.
[14] J 10,10.
[15] J 5,28-29.
[16] Por. Rdz 9,12-13. W BT: A to…
[17]in novissimis quidem temporibus venient illusiores discedentes a fide. Por.1 Tm 4,1.
[18] 2 P 3,3.
[19] Por Ha 2,3 W.
[20] Nie udało mi się ustalić dokładnego adresu. Fraza pojawia się natomiast w antyfonie: Ecce veniet dominus exercituum deus tuus in potestate magna. Por Iz 2,12; 10,26-28; 51,14-15.
[21] Hi 32,22 W.
[22] Łk 17,20.
[23] Jr 23,5.
[24] Hi 9,11.
[25] Iz 52,6.
[26] J 1,29.
[27] Aperuerunt inimici mei os suum, en venit dies quam desideravi. W Lm 2,16, czytamy natomiast: Rozwarli na ciebie swe usta wszyscy twoi wrogowie (...) oto jest dzień upragniony. (Aperuerunt super te os suum omnes inimici tui [...] en ista est dies quam exspectabamus). Wersja św. Tomasza ma sens dokładnie przeciwstawny do tłumaczenia klasycznego: w pierwszej lekcji zwyciężeni zostają wrogowie, w drugiej zwyciężony zostaje Sprawiedliwy, w pierwszej to on mówi oto…, w drugiej to oni wypowiadają tę kwestię.
[28] Ps 133(132),1.
[29] Iz 35,4.
[30] Ez 37,22.
[31] J 10,30.
[32] 1 Kor 5,5-6.
[33] Mt 5, 21-22.
[34] Iz 33,22.
[35] J 5,22.
[36] Est 4, 17.
[37] Mt 28,18.
[38] (łac.) „ojciec rodziny” – termin techniczny z zakresu prawa rzymskiego, oznaczający wolnego mężczyznę i obywatela sprawującego władzę nad podległym mu domem.
[39] Ps 47(46),3.
[40] Ps 2,8.
[41] Prz 29,4 W.
[42] Mk 10,45.
[43] Druga część kazania wygłaszana podczas nieszporów tego samego dnia. Zob. notę od tłumacza na końcu tego tekstu.
[44] Nie jest jasne, dlaczego w tym podsumowującym wyliczeniu św. Tomasz pomija drugi aspekt, a więc godność Tego, który przychodzi. Wraca do niej dopiero za chwilę.
[45] Jdt 9,12
[46] Rdz 1,26.
[47] Ps 4,7.
[48] Ps 73(72),20.
[49] Ef 4,22-24
[50] Kol 3,10.
[51] 1 Kor 15,49.
[52] Rz 13,14.
[53] Iż 63,15
[54] Łk 20,36 W.
[55] Prz 8,32 W.
[56] Prz 8,13.
[57] Ps 36(35),7-8 W.
[58] Mdr 12,18.
[59] Pwt 17,15 W.
[60] Hbr 2,16.
[61] Hbr 1,14.
[62] Hbr 2,11.
[63] Narrabo nomen meum fratribus meis. Zniekształcony wers Ps 22(21), 23 – w Wulgacie: narrabo nomen tuum fratribus meis, co polskie tłumaczenia oddają jako Będę głosił imię Twoje swym braciom. Przy takiej lekcji cytat traci tutaj swoje zastosowanie, bo podmiotem zdania zamiast Boga okazuje się człowiek.
[64] J 18,37.
[65] J 1,18.
[66] Ef 2,17.
[67] Rz 5,10.
[68] Łk 2,13.
[69] Zob. J 20,19, Łk 24,36.
[70] 1 Tm 1,15.
[71] J 8,34.
[72] J 8,36.
[73] Łk 19,10.
[74] Rz 1,17.
[75] J 10,10
[76] 1 J 3,14.
[77] J 17,3.
[78] Prz 19,12.
[79] Iz 30,27.
[80] Jk 1,21.
[81] Mt 11,29.
[82] Syr 3,19 W.
[83] Króluj dla prawdy i cichości i sprawiedliwości: i poprowadzi cię dziwnie prawica twoja (Ps 45[44], 5 W).
[84] Augustinus, In Ioh, 33,4, PL 35, 1648-1649.
[85] supervenit mansuetudo et corripiemur. Por. Ps 90(89),10.
[86] Iz 42,2, które św. Tomasz przytacza właściwie w lekcji wg cytowania tego fragmentu w Mt 12,19.
[87] Mk 2,16 W.
[88] 2 Sm 22,36 W. W czasach Tomasza Księgi Samuela traktowano jako dwie pierwsze Księgi Królewskie.
[89] Iz 53,7.
[90] 1 P 2,23.
[91] Jr 11,19.
[92] Fragment responsorium VIII w matutinum na św. Andrzeja Apostoła.
[93] Mt 5,5.
[94] L.-J. Bataillon, Les sermons attribués a saint Thomas: questions d’authenticité, „Miscellanea mediaevalia” 19 (1988), s. 325–341; S. Thomae de Aquino, Opera omnia iussu Leonis XIII P. M. edita, t. 44/1: Sermones. red. L. J. Bataillon et al, Roma - Paris 2014, s. 17.
[95] R. B. Smith, How to Read a Sermon by Thomas Aquinas, “Nova et Vetera” (English Edition) vol. 10, no. 3 (2012), s. 775-803.
[96]S. Thomae de Aquino, Opera omnia iussu Leonis XIII P. M. edita, t. 44/1: Sermones, wyd. cyt. Istnieje jeszcze drugi tekstu zawarty w manuskrypcie z Salamanki, wydany również w tej edycji Leoniny.