Święty Augustyn: Kazanie 19. wygłoszone w «Basilica Restituta» w dniu «munerum»

VOX PATRUM 86 (2023) 163-186 DOI: 10.31743/vp.14678 ISSN: 0860-9411 eISSN: 2719-3586 Święty Augustyn Kazanie 19 wygłoszone w Basilica Restituta w dniu munerum1 (CPL 284 – Sermo 19 habitus in Basilica Restituta die munerum) Ks. Łukasz Libowski (tłumaczenie i komentarz)2 Krótkie słowo wstępu do wydanego właśnie przez siebie zbioru pięć - dziesięciu dziewięciu kazań św. Augustyna w polskim przekładzie – ka - zań, których czy to punkt wyjścia, czy też, znacznie więcej, osnowę sta - nowi fragment tekstu Ewangelii Mateuszowej – ks. Antoni Żurek kończy stwierdzeniem następującym: „Spuścizna kaznodziejska biskupa Augusty- na z Hippony tylko w niewielkiej części jest dostępna w języku polskim. Każde tłumaczenie tę dostępność poszerza” 3. Powiedzieć zatem można, iż proponowana niniejszym translacja stanowi skromną odpowied ź na tę choć w formę oznajmienia ujętą, to jednak w gruncie rzeczy apelem będącą konstatację ks. Żurka. Przedkładane tłumaczenie wydobytego z ogromnie rozległej kolekcji mów kazania doctoris gratiae stwarza wszakże czytelni- kowi polskiemu możliwość uważniejszego i wnikliwszego przyglądnięcia się kolejnej perle z owego drogocennego sznura pereł artis praedicandi, jaki zostawił nam w spadku biskup Hippony, sznura, który w kasecie lite- 1 Przekład niniejszego kazania powstał w ramach ćwiczeń Lektura łacińskich tek- stów patrystycznych, prowadzonych w Katolickim Uniwersytecie Lubelskim Jana Pawła II w roku akademickim 2020/2021 na kierunku filologia klasyczna przez dr Agnieszkę Strycharczuk. Nad przekładem pracowali – pod przewodem, oczywiście, Pani Doktor – Marta Nowak, Piotr Wilk, Adam Wilczyński i Łukasz Libowski. Ten ostatni przygotował wersję tekstu ostateczną, stosownie ją do druku opracowując. 2 Ks. mgr lic. Łukasz Libowski, doktorant, Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II; e-mail: lukasz.damian.libowski@gmail.com; ORCID: 0000-0001-6175-0823. 3 A. Żurek, Wstęp, w: Augustyn z Hippony, Kazania do Ewangelii według św. Ma- teusza, tł., i opr. A. Żurek, ŹMT 88, Kraków 2022, s. 10. 164 Ks. Łukasz Libowski ratury patrystycznej z taką pieczołowitością przechowujemy i o który ze wszystkich swoich sił jak najlepiej dbać się staramy4. 1. Wstęp do przekładu Aby w jakiś względnie satysfakcjonujący sposób przygotować się do lektury publikowanego niżej sermonis Augustyna, dotknijmy tutaj trzech kwestii: przedstawmy mianowicie krótko, co wiadomo, po pierw - sze, o miejscu i, po wtóre, o dacie jego wygłoszenia, ponadto zaś, po trze- cie, przybliżmy najogólniej jego treść. A za przewodnika w tych uwagach wprowadzających obierzmy Hubertusa Rudolfa Drobnera, teologa patrolo- ga niemieckiego, autora znakomitej edycji Augustynowych kazań-komen- tarzy do psalmów 5. Doprawdy bowiem trudno byłoby o interesującej nas tu homilii powiedzieć coś więcej od tego, co on o niej w swoim pierwszo- rzędnym jej opracowaniu powiedział6. 1.1. Miejsce Nagłówek, jakim opatrzone zostało kazanie 19 Augustyna, podaje, iż wygłosił je Hipponeńczyk w Basilica Restituta. Jakie miejsce desygnuje owa nazwa? Zwykło się przyjmować, że chodzi o katedrę w Kartaginie7. Podstawę dla tej identyfikacji stanowi notka, jaką odnośnie do tej właśnie nazwy sporządzili mnisi benedyktyńscy z kongregacji św. Maura, w 1683 roku wydając Augustynowe kazania 8. Notkę tę przedrukował potem, do - kładnie sto osiemdziesiąt lat później, w trzydziestym ósmym tomie Patro- 4 Aluzja do wyrażenia Ernsta Gombricha, które pojawia się na końcu jego opowie- ści o dziejach sztuki: E.H. Gombrich, O sztuce, tł. M. Dolińska et al., Poznań 2013, s. 597. 5 H.R. Drobner, Augustinus von Hippo. Predigten zu den Psalmen I („Sermones” 13-21). Einleitung, Text, Übersetzung und Anmerkungen , Patrologia. Beiträge zum Stu - dium der Kirchenväter 35, Frankfurt am Main 2016. Za wskazanie i udostępnienie tegoż wydawnictwa należy się serdeczne podziękowanie ks. dr. Adamowi Wilczyńskiemu. 6 Drobner, Augustinus von Hippo, s. 549-585. 7 Drobner, Augustinus von Hippo, s. 551 oraz 574, przyp. 5. 8 Sancti Aurelii Augustini Hipponensis episcopi operum tomus quintus, continens sermones ad populum, post Lovaniensium theologorum recensionem correctos denuo ad manuscriptos codices Gallicanos, Romanos, &c. necnon ad editiones antiquiores & ca - stigatiores. Opera et studio monachorum Ordinis S. Benedicti, e Congregatione S. Mauri, Parisiis MDCLXXXIII, k. 101-102, przyp. A. Święty Augustyn, Kazanie 19 wygłoszone w Basilica Restituta 165 logii łacińskiej Jacques-Paul Migne9. Brzmi ona tak (nie cytujemy jej tutaj w całości): To jest bazylika większa (basilica major) w Kartaginie, w której – jak pisze Wiktor w księdze pierwszej O prześladowaniu wandalskim10 – pochowane spoczywają ciała świętych męczennic Perpetuy i Felicyty. Na drugim syno- dzie kartagińskim (in Concilio Carthaginensi II) określano ją nazwą podwój- ną: Basilica Perpetua Restituta ; na wszystkich zaś późniejszych synodach (in caeteris deinceps Conciliis ), które – jak czytamy – tam się odbywały, nazywano ją po prostu Basilica Restituta, jak w tym miejscu […]. Baroniusz […], pisząc o roku 397, sądzi11, iż otrzymała takie imię, ponieważ przez dłu- gi czas pozostawała w rękach donatystów ( possessa diu a Donatistis ), póki oddana nie została katolikom ( fuerit restituta Catholicis). Tak bowiem było – jak opowiada Ewodiusz w dziele O cudach św. Stefana, księga pierwsza, 9 PL 38, 132, przyp. B. 10 Chodzi o Wiktora z Wity (łac. Victor Vitensis) i jego obszerne, pięcioksięgowe dzieło historyczne Dzieje prześladowania Kościoła w Afryce przez Wandalów (Historia persecutionis Africae provinciae tempore Geiserici et Humerici regum Vandalorum ), w którym relacjonuje przebieg prowadzonych przez królów wandalskich Genzeryka (428-477) i Huneryka (477-484) prześladowań Kościoła katolickiego afrykańskiego. Tytuł odnośnego pisma, jaki w notatce tej znajdujemy, brzmi: De persecutione Vandali- ca. Drobner wskazuje, że chodzi o następujące miejsce tegoż traktatu: I 5, 15 (Drobner, Augustinus von Hippo , s. 574, przyp. 5). Zob. Victoris episcopi Vitensis historia perse - cutionis Africanae provinciae, recensuit M. Petschenig, CSEL 7, Vindobonae MDCCC - LXXXI; jest i edycja nowsza, o prawie sto trzydzieści lat od tamtej młodsza: Victor von Vita, Historia persecutionis Africanae provinciae temporum Geiserici et Hunerici regum Wandalorum. Kirchenkampf und Verfolgung unter der Vandalen in Africa. Lateinisch und deutsch, herausgeben, eingeleitet und übergesetzt von Konrad Vössing, Texte der For - schung 96, Darmstadt 2010 = Wiktor z Wity, Dzieje prześladowania Kościoła w Afryce przez Wandalów, tł. i kom. J. Czuj, POK 14, Poznań 1930. 11 Chodzi o Cezarego Baroniusza (łac. Caesar Baronius, wł. Cesare Baronio) i jego opus magnum, dwunastotomową pracę Roczniki kościelne od narodzenia Chrystusa do roku 1198 (Annales ecclesiastici a Christo nato ad annum 1198 ). Miejsce w tym dziele, do którego przekładana tutaj notka czytelnika odnosi, oznaczone jest w niej następująco: ad an. 397 = s. 246-247 w tomie łacińskim niżej wskazanym. Zob. Annales ecclesiastici auctore Caesare Baronio Sorano e Congregatione Oratorii, S.R.E. presbytero cardinali tit. SS. Nerei et Achillei et Sedis Apostolicae bibliothecario, una cum critica historico - -chronologica P . Antonii Pagii, doctoris theologi Ordinis Minorum Convent. S. Francisci. Tomus sextus, Lucae MDCCXL = tłumaczenie fragmentów: Roczne dzieie Kościelne od Narodzenia Pana y Boga naszego Jesusa Christusa, wybrane z „Rocznych dzieiów Ko - ścielnych” Cesara Baroniusza, Kardynała S.R.K., nazwanych „Annales Ecclesiastici”, przez x. Piotra Skargę Societatis Iesu, Kraków 1607 (o roku 397 czytamy na s. 339-341). 166 Ks. Łukasz Libowski rozdział siódmy12 – i w mieście Uzala: kościół, który najpierw zagarnęła dla siebie sekta donatystów (primitus a Donatistarum divisione usurpata), przy- wrócony został potem jedności Kościoła katolickiego (postea unitati catholi- cae est restituta), skąd wziął również nazwę i zasłużył na to, by określano go mianem Ecclesia Restituta13. Drobner konkluduje, iż rzeczywiście prawdopodobnym jest, że z kaza- niem 19 – jak i, można dodać, z kilkoma innymi jeszcze swoimi perorami – wystąpił Augustyn w kartagińskiej katedrze14. Bo chociaż, jak zauważa Mateusz Stróżyński, pewnym jest, że większość swoich homilii Augustyn wygłosił w swej stolicy biskupiej, Hipponie, to jednak wiemy również, iż przy najrozmaitszych okazjach bywał on także zapraszany jako kaznodzie- ja gościnny do różnych miejsc Afryki Północnej. Ustalono, że zapraszany bywał m.in. właśnie do Kartaginy15. 1.2. Data Kwestia datacji zajmującej nas tu mowy Augustynowej przedstawia się następująco. Podczas gdy roku – jak orzeka Drobner – nie jesteśmy w stanie na chwilę obecną wskazać 16, stwierdzić możemy, że wygłoszona ona została najprawdopodobniej między 2 a 24 dniem grudnia17. 12 Chodzi o Ewodiusza z Uzali (łac. Evodius Uzalensis), przyjaciela św. Augustyna, i przypisywane mu dwuksięgowe dzieło O cudach św. Stefana (De miraculis S. Stephani). Warto zaznaczyć, iż atrybucja odnośnego pisma – pojawia się ona w rozdziale piętna- stym dzieła De viris illustribus, sive de scriptoribus ecclesiasticis pióra autora z przełomu XI i XII wieku Sigeberta z Gembloux (łac. Sigebertus Gemblacensis) – już od stuleci uznawana jest za niepewną. Zob. De miraculis Sancti Stephani Protomartyris , PL 41, 833-854. Dzieło znajdujemy u Migne’a opatrzone następującej treści podtytułem: Textus divinorum operum, quae ostensa sunt per beati protomartyris Stephani venerabile meri - tum, mandata quoque notitiae fidelium ab Evodio in Ecclesia Uzali, cujus urbis pontifi - catum administrabat sacerdos dignissimus; Aurelio tunc temporis Augustino apud Hippo- nem dominicae sationis dispensatore constituto. 13 PL 38, 132, przyp. B (tł. własne). 14 Drobner, Augustinus von Hippo, s. 551. 15 M. Stróżyński, Wprowadzenie, w: Augustyn z Hippony, Kazania na Boże Naro- dzenie i Objawienie Pańskie, tł. M. Stróżyński, Biblioteka Europejska, Kęty 2019, s. 33. 16 Drobner, Augustinus von Hippo, s. 554: „Sermo 19 muß daher trotz aller gelehr - ten V orschläge als undatiert gelten”. 17 Drobner, Augustinus von Hippo, s. 552, także 550. Święty Augustyn, Kazanie 19 wygłoszone w Basilica Restituta 167 Gdy chodzi o datę dzienną, to badacze uwzględniają dwa fakty. Po pierwsze i przede wszystkim, co stanowi titulus kazania 19, choć – swoją drogą, liczyć się trzeba z tym, że może być on nieprawdziwy18 – według któ- rego homilia odnośna zostać miała wygłoszona przez Hipponeńczyka w dniu munerum. Wiadomo nam zaś skądinąd, iż owe munera, czyli organizowane przez jakiegoś wielmoża-patrona igrzyska gladiatorskie, odbywały się zwy- kle – naturalnie, że z przerwami – od 2 do 24 grudnia włącznie19. Drobner roztropnie, bo ostrożnie, wyrokuje: możliwe, iż datacja ta jest prawdziwa, nawet jeśli poświadcza ją wyłącznie tytuł mowy 20. Drugim wątkiem, jaki w tym kontekście się pojawia, jest użyty w szóstej części sermonis 19 obraz tłoczni i tłoczenia oliwy. Zdaniem bowiem Othmara Perlera fakt, że Augu- styn sięgnął po taką metaforę, potwierdza datację kazania na, uogólnijmy, grudzień, a to dlatego, iż wyciskanie oliwek i wytwarzanie oliwy było zaję- ciem przypadającym na początek zimy21. François Dolbeau zauważa jednak, że metafora prasy jest metaforą biblijną i że użycie jej przez Hipponeńczyka o niczym w sprawie datacji kazania 19 nie przesądza22. Co natomiast tyczy się daty rocznej, to punktem wyjścia są tutaj zdania z ostatniego, szóstego paragrafu homilii: Oto docierają do nas ze Wschodu wieści o wielkich trzęsieniach ziemi. Niektóre wielkie miasta nagle się tam zawaliły. W Jerozolimie wszyscy prze- 18 Drobner, Augustinus von Hippo, s. 554. 19 Na temat owych munerum, zob. B. Kübler, Munus, w: Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft, t. 16/1, red. W. Kroll, Stuttgart 1933, k. 644-651 (rzecz dostępna online: https://de.wikisource.org/wiki/Paulys_Realencyclop%C3%A - 4die_der_classischen_Altertumswissenschaft/Register/XVI,1, dostęp: 02.11.2022); F. van der Meer, Augustinus der Seelsorger. Leben und Wirken eines Kirchenvaters, Köln 1953, s. 66-71; A.-G. Hamman, La vie quotidienne en Afrique du Nord au temps de saint Augustin, Paris 1979, s. 146-169; D. Słapek, „Munus”, „ludus” czy „spectaculum gla - diatorum”? Terminiologia igrzysk gladiatorskich schyłku republiki rzymskiej, „Acta Uni- versitatis Nicolai Copernici” 27 (1992) s. 59-66; M. Corbier – A. Hönle, Munus, munera, w: Brill’ s New Pauly, red. H. Cancik et al ., w: https://referenceworks.brillonline.com/ entries/brill-s-new-pauly/munus-munera-e812060 (dostęp: 02.11.2022). 20 Drobner, Augustinus von Hippo , s. 552: „[…] Ein Hinweis, der ohne weiteres zutreffen mag, auch wenn er ausschließlich vom titulus der Predigt bezeugt wird”. 21 O. Perler – J.-L. Maier, Les voyages de saint Augustin, Paris 1969, s. 401. 22 F. Dolbeau, Nouveaux sermons de saint Augustin pour la conversion des païens et des donatistes (V), REAug 39 (1993) s. 91 = Augustin d’Hippone, Vingt-six sermons au peuple d’Afrique. Retrouvés à Mayence , édités et commentés par F. Dolbeau, Collection des Études Augustiniennes. Série Antiquité 147, Paris 1996, s. 453. 168 Ks. Łukasz Libowski rażeni – zarówno katechumeni, jak Judejczycy i poganie – zostali ochrzcze- ni. Powiada się, że zostało tam ochrzczonych może i siedem tysięcy ludzi. I że na szatach ochrzczonych Judejczyków pojawił się znak Chrystusa. Dowiadujemy się o tych wypadkach regularnie ze sprawozdań naszych braci w wierze. Również miasto Sitifis nawiedziło tak silne trzęsienie ziemi, że wszyscy jego mieszkańcy przez prawie pięć dni pozostawali po okolicznych wioskach; tam z kolei, jak się mówi, ochrzczono niemal dwa tysiące ludzi23. Otóż w 1631 roku Jacques Sirmond zestawił podawane przez Augustyna w przywołanym ustępie informacje o katastrofach na Wschodzie ze wzmian- kami o tychże nieszczęściach w dwóch dziełach historiograficznych, a mia- nowicie w Kronice Marcellina Komesa24 oraz w Continuatione chronicorum Hieronymianum Hydacjusza25, co pozwoliło mu ustalić datę roczną wygło- szenia sermonis 19 na lata 418/419 – przyjęło się mówić o 419 roku26. Do- dajmy, iż Sirmond nie szukał żadnych adnotacji o trzęsieniu ziemi w mieście Sitifis, ponieważ takowe nie istnieją, dowiadujemy się wszak o rzeczonym trzęsieniu od jednego Hipponeńczyka. Niestety, owo błyskotliwe Sirmondo- we skojarzenie w ostatecznym rozrachunku niczego jednak nie rozstrzyga. Drobner powiada: propozycja Sirmonda przedstawia się wiarygodnie, acz- kolwiek niczego nie udowadnia on w sposób niebudzący wątpliwości27. A to z tej prostej przyczyny, iż jedno doniesienie o trzęsieniu ziemi w Palesty- nie w okresie, który tu nas obchodzi, nie musi oznaczać, że miało wówczas miejsce doprawdy jedno tylko trzęsienie ziemi. Sam Augustyn zresztą mówi 23 Tekst łaciński: Drobner, Augustinus von Hippo, s. 570 (tł. własne). 24 Marcellini V . C. comitis Chronicon, w: Chronica minora II: saec. IV .V .VI.VII, edidit T. Mommsen, MGH – AA 11, Berolini MDCCCXCIV , s. 37-108. Chodzi o zdanie następujące: „Multea Palaestinae civitates villaeque terrae motu conlapsae” (s. 74; miej - sce w dziele: II 2). 25 Hydatii Lemmici continuatio chronicorum Hieronymianum ad a. CCCCLXVIII , w: Chronica minora II, s. 1-36; chodzi o tę oto wzmiankę: „Durante episcopo quo supra gravissimo terrae motu sancta in Hierosolymis loca quassantur et cetera, de quibus ita gestis eiusdem episcopi scripta declarant” (s. 19; nr 66). 26 S. Aurelii Augustini Hipponensis episcopi sermones novi numero XL ex diver - sis antiquis exemplaribus collecti. Studio & opera Iacobi Sirmondi, Presbyteri Societatis Iesu, Parisiis MDCXXXI, przyp. do kazania IV , do słów Terrae motus magni (przypisy zamieszczono na końcu książki, stronic z nimi nie numerując). 27 Drobner, Augustinus von Hippo, s. 553: „Diese bis in das Jahr 2000 unbezweifelte chronologische Verbindung von sermo 19 mit den Berichten von einem großen Erdbeben in Palästina im Jahr 418/19 klingt zwar äußerst plausibel, kann aber dennoch grundsät - zlich nicht als zweifelsfrei nachgewiesen gelten”. Święty Augustyn, Kazanie 19 wygłoszone w Basilica Restituta 169 w zacytowanym passusie o wieściach, które dochodzą doń regularnie – re- gularnie, a zatem na przestrzeni jakiegoś czasu. Historycy z kolei policzyli, iż dysponujemy zapisami zaświadczającymi o dziewięciu trzęsieniach ziemi w latach 396-423 w Konstantynopolu28. Jak spostrzega François Dolbeau, kazania 19 na rok 419 nie pozwala także datować jeden z listów Hipponeń- czyka29, jako że – wyjaśnia Pierre-Marie Hombert – wynika z tej epistoły, iż w grudnia 419 roku Augustyn był w Hipponie. W związku z tym Hombert proponuje datować sermonem 19 na gru - dzień 417 roku. Wysuwając taką propozycję, bazuje on na własnych usta - leniach poczynionych w oparciu o badania przeprowadzone według opra- cowanej przez siebie metody: metoda ta wyrasta z założenia, iż kazania, w których poruszane są te same tematy i w których odnajdujemy te same cytaty biblijne, wygłosił Augustyn w tym samym czasie30. Wskazuje ponad- to Hombert, że Sirmond przywołuje źródła informujące o trzęsieniu ziemi na terenie diecezji biskupa Jana z Jerozolimy, który zmarł 17 stycznia 417 roku31. Naturalnie, propozycja Homberta godna jest uwagi. Z jednej strony przyznać należy, że wpasowuje się ona jakoś w ustaloną narrację historio- graficzną, z wtórej natomiast strony, rzecz nad wyraz jasna i w takiej sytu- acji spodziewana, nastręcza pewnych trudności. Otóż, po pierwsze, bytność Augustyna w Kartaginie pod koniec 417 roku wydaje się możliwa, a nawet prawdopodobna. Po drugie, występują w sermone 19 wątki pelagiańskie, z którymi datacja tejże mowy na 417 rok dobrze by korespondowała. Z ko- lei problemy z propozycją Homberta byłyby następujące. Po pierwsze, żad- ne źródła poza zajmującym nas tutaj kazaniem 19 nie świadczą o pobycie Hipponeńczyka w grudniu 417 roku w Kartaginie. Po drugie, dyskusyjne pozostaje założenie Homberta, na mocy którego konstruuje on chronologię sermonum Augustynowych. Po trzecie, badaczowi temu zarzucić można zbyt daleko idącą hipotetyczność, a nawet, że uwzględniając rekonstrukcje podróży biskupa Hippony, rozumuje on w sposób okrężny. 28 Zob. A. Hermann, Erdbeben, w: RACh V 1107. 29 Chodzi o list sygnowany następująco: 23 A*. Zob. M.-F. Berrouard – A. Gabil - lon, Lettre 23 A*, Note complémentaire 4: „Sermones” et „tractatus”, BAug 46 B (1987) 542-543, a także: M.-F. Berrouard, L’activité littéraire de saint Augustin du 11 septembre au 1er décembre 419 d’après la „Lettre 23*A” à Possidius de Calama , w: Les lettres de saint Augustin découvertes par Johannes Divjak. Communications présentés au colloque des 20 et 21 septembre 1982, red. J. Divjak, Paris 1983, s. 301-326. 30 Zob. P.-M. Hombert, Nouvelles recherches de chronologie augustiniennes, Col- lection des Études Augustiniennes. Série Antiquité 163, Paris 2000. 31 Zob. przyp. 26. 170 Ks. Łukasz Libowski Dodajmy do tego, i ż mówi się w literaturze przedmiotu w kontekście zagadnienia datacji niżej tłumaczonego kazania również o 416 roku, a tak- że o całym dziesięcioleciu, którego początek wyznacza 420 rok32. 1.3. Treść Drobner podpowiada, że podobnie jak sermones 17 i 18 sermonem 19 zaczyna Augustyn od przywołania słów psalmu responsoryjnego, mo - dlitwy, którym poprzedziła kazanie33. Przytoczmy tu zatem sam początek interesującej nas mowy, przy wplecionych weń cytatach w nawiasach za- znaczając, z jakich psalmów cytaty te pochodzą: Śpiewając, prosiliśmy Pana (Cantantes Dominum rogavimus), aby odwrócił oblicze swe od naszych grzechów i zgładził wszystkie nasze przestępstwa [por. Ps 51,11]. Lecz zauważyć możecie, bracia, że w tymże samym psalmie usłyszeliśmy ( audierimus): „Ponieważ nieprawość swoją poznaję i grzech mój jest zawsze przede mną” [Ps 51,5]. Na innym zaś miejscu prosi się Boga: „Nie odwracaj oblicza swojego ode mnie” [Ps 27,9] – prosi się tak Tego, któ- remu powiedzieliśmy (diximus): „Odwróć swe oblicze od moich grzechów” [Ps 51,11]34. Z tych kilku zdań, utkanych ze słów własnych kaznodziei, jaki i ze słów psałterza, wywnioskować można – chce Drobner – że w ramach wspomnia- nej modlitwy psalmem, jaka miała miejsce tuż przed kazaniem, zgroma - dzony lud powtarzał jako respons werset 51,11, jako że w odniesieniu do tego wersu używa Augustyn czasowników „śpiewać” (cantantes Dominum rogavimus) oraz „mówić” (diximus), koniugując je na pierwszą osobę liczby mnogiej. Z kolei lektor, o czym informacji dostarcza czasownik „usłyszeli- śmy” (audierimus), deklamować musiał w ramach owej modlitwy tenże sam Ps 51 przynajmniej od wersetu 51,5. Ponieważ zaś dalej w kazaniu 19 Augu- styn przywołuje jeszcze wersy tego psalmu 51,5.12.18.19, daje się zasadnie przyjąć, iż lektor recytował Ps 51 aż do wersu 51,19. Z kolei z racji na fakt, iż Ps 51 jest krótki, w sumie liczy bowiem tylko 21 wersów, uznać można, że 32 Referuję zwięźle całą tę dyskusję za Drobnerem: Drobner, Augustinus von Hippo, s. 552-554. 33 Drobner, Augustinus von Hippo, s. 554. 34 Tekst łaciński: Drobner, Augustinus von Hippo, s. 556 (tł. własne). Święty Augustyn, Kazanie 19 wygłoszone w Basilica Restituta 171 przeczytano go po prostu, nim Hipponeńczyk zaczął mówić, w całości, jak to się zdarzało, co mamy potwierdzone, i kiedy indziej35. Zajmijmy się teraz treścią sermonis 19. Nie ma chyba konieczności, by treść tę szczegółowo tu omawiać. Spróbujmy przeto wskazać jedynie, jaka jest główna myśl poszczególnych – a jest ich sześć – sekwencji wypowie- dzi, na jakiej koncentrujemy tu naszą uwagę. Skonstruujemy w ten sposób bardzo zwięzłe streszczenie owej wypowiedzi, a zarazem rodzaj schematu, który, jak można ufać, okaże się pomocny przy jej lekturze36. Kazanie otwiera Augustynowa parafraza Ps 51,11: „Śpiewając, prosili- śmy Pana, aby odwrócił oblicze swe od naszych grzechów i zgładził wszyst- kie nasze przestępstwa”. Niejako w odpowiedzi na rodzące się z tego oznaj- mienia pytanie, pytanie o to, dlaczego Bóg nie baczyć ma na ludzkie przewi- ny i dlaczego ma je zmazać, kaznodzieja cytuje werset 51,5 – człowiek śmie Boga o taką łaskę prosić, jako że może oświadczyć: „Ponieważ nieprawość swoją poznaję i grzech mój jest zawsze przede mną”. Dalej natomiast owemu sparafrazowanemu wersowi 51,11 przeciwstawia Hipponeńczyk te oto słowa innego – Ps 27,9: „Nie odwracaj oblicza swojego ode mnie”. Tak dociera Augustyn do idei w paragrafie pierwszym swej homilii zasadniczej: „jed- na osoba jest człowiekiem i grzesznikiem”. Jako człowiek stworzony przez Boga prosi osoba ta swego Stwórcę – powiada kaznodzieja – żeby nie od - wracał On od niej swej twarzy, jako zaś grzesznik prosi ona Boga, by twarz swą od popełnionego przez nią grzechu raczył On odwrócić. Podstawę wy- wodu drugiej części sermonis stanowi wers 51,5, lecz w nowym brzmieniu: „Przestępstwo moje poznaję”. Doctor gratiae przekonuje tutaj, iż „grzech […] nie może pozostać bez kary”. Kara zaś za grzech może być dwojaka: może nałożyć ją na samego siebie człowiek i może nałożyć ją na człowieka Bóg, przy czym człowieczą karą za grzech jest pokuta, natomiast karą boską za grzech jest sąd. Kontynuując tę myśl, w sekcji trzeciej kazania Augustyn stara się naświetlić, na czym polega pokuta podejmowana przez człowieka celem tak zadośćuczynienia za popełnione przez siebie zło, jak i pojednania się z Bogiem. Istotę pokuty uchwytuje jego zdaniem werset 51,19: „Moją ofiarą dla Boga jest Duch skruszony, sercem skruszonym i pokornym Bóg nie pogardzi” – dlatego też werset ów w tym punkcie swej mowy Hipponeń- czyk dość obszernie komentuje. W sekcji sermonis 19 czwartej Augustyn pozostaje przy zagadnieniu po- kuty, z tym że rozprawia teraz o niej jakby z innej – jak się wydaje – szerszej 35 Drobner, Augustinus von Hippo, s. 554 i 555. 36 Poniższe streszczenie sporządziliśmy, do pewnego tylko stopnia korzystając ze streszczenia podawanego przez Drobnera. Por. Drobner, Augustinus von Hippo, s. 555. 172 Ks. Łukasz Libowski perspektywy. Wychodząc od Ps 73,1: „Jakże dobry jest Bóg Izraela dla ludzi prawego serca!”, stwierdza, iż Bogu podoba się człowiek o sercu prawym. Dlaczego? Bo taki człowiek chwali Boga zarówno w tym, czego Bóg mu udziela, jak i w tym, czym Bóg go karci. Stale taki człowiek bada także siebie samego, by nie było w nim żadnej nieprawości. A nieprawością, jaką może się on skazić, jest, po pierwsze, zazdrość, że mianowicie złym zazdrościł będzie pomyślności, i w konsekwencji, po drugie, domaganie się od Boga w zamian za swoją uczciwość, w imię sprawiedliwości, wszelkiego dostat- ku i szczęścia w życiu doczesnym. Wątek ten biskup nasz szeroko rozwija, kończąc czwarty paragraf kazania wskazówką: „Jeśli przeto służyć chcecie Bogu sercem wiernym, nauczcie się gardzić tym, co ziemskie. Żyjesz szczę- śliwie? Nie sądź na tej podstawie, żeś dobry, lecz czyń wszystko, żebyś był dobry. Żyjesz nieszczęśliwie? Nie sądź na tej podstawie, żeś zły, lecz strzeż się zła, z którego nie wychodzi się dobrym”. I w piątej jeszcze części anali- zowanej perory Augustyn ten sam wątek snuje. Formułuje tu kolejną radę dla tego, kto dobrze żyjąc, domaga się od Boga w nagrodę za swe dobre życie dóbr skończonych i przemijających. Otóż człowiek taki stale winien sobie uświadamiać, że nie wolno się mu spodziewać na ziemi tego, co czeka nań w niebie, a uzmysławiać to sobie może – sugeruje kaznodzieja – powtarzając i medytując słowa Ps 73,25: „Cóż bowiem mam w niebie, a czegom chciał od Ciebie na ziemi?”. Ostatnia partia mowy to nic innego, jak jedna wielka zachęta do tego, aby wieść życie stosowne. Sięga tu Hipponeńczyk po nie- słychanie nośny obraz prasy: oto świat jest tłocznią, w której rośnie ciśnienie i w której – mądrze, zgodnie z prawidłami tłocznego rzemiosła obsługiwanej przez samego Boga i jego tłoczników-aniołów – wyciska się oliwę. Chodzi więc o to – kończy Augustyn – by okazać się nie mętami, lecz oliwą, oliwą wyborną, oliwą klarowną. 2. Bibliografia 2.1. Edycje tłumaczonego kazanie (porządek chronologiczny) S. Aurelii Augustini Hipponensis episcopi sermones novi numero XL ex diversis antiquis exemplaribus collecti. Studio & opera Iacobi Sirmondi, Presbyteri Societatis Iesu , Parisiis 1631, s. 39-52. Sancti Aurelii Augustini Hipponensis episcopi operum tomus quintus, continens sermo - nes ad populum, post Lovaniensium theologorum recensionem correctos denuo ad manuscriptos codices Gallicanos, Romanos, &c. necnon ad editiones antiquiores Święty Augustyn, Kazanie 19 wygłoszone w Basilica Restituta 173 & castigatiores. Opera et studio monachorum Ordinis S. Benedicti, e Congregatio - ne S. Mauri, Parisiis 1683, k. 101-106. S. Aurelii Augustini Hipponensis episcopi sermones ad populum, omnes classibus qua - tuor nunc primum comprehensi , PL 38, 132-137. Sancti Aurelii Augustini sermones de Vetere Testamento, id est sermones I-L secundum ordinem vulgatum insertis etiam novem sermonibus post Maurinos repertis , recen- suit C. Lambot, CCSL 41, Turnholti 1961, s. 251-258. Opere di Sant’Agostino. Discorsi I (1-50) sul Vecchio Testamento. Testo latino dell’edi - zione maurina e delle edizioni postmaurine , introduzione M. Pellegrino, traduzione e note P. Bellini – F. Cruciani – V . Tarulli, indici F. Monteverde, Nuova Biblioteca Agostiniana 29, Roma 1979, s. 352-367. Obras completas de San Agustín. VII. Sermones (1. o). 1-50: Sobre el Antiguo Testamen- to. Edición bilingüe , traducción de M. Fuertes Lanero y M.M. a Campelo, Biblioteca de Autores Cristianos 53, Madrid 1981, s. 299-310. Cetedoc Library of Christian Latin Texts , CD, Turnhout 2002. Corpus Augustinianum Gissense a Cornelio Mayer editum , CD, Basel 2004; wydanie III dostępne jest online: https://cag3.net/users/login (dostęp: 28.11.2022). H.R. Drobner, Augustinus von Hippo. Predigten zu den Psalmen I (Sermones 13-21). Einleitung, Text, Übersetzung und Anmerkungen , Patrologia. Beiträge zum Studium der Kirchenväter 35, Frankfurt am Main 2016, s. 549-585. 2.2. Przekłady kazania na inne języki nowożytne Na język angielski The Works of Saint Augustin. A Translation for the 21 st Century , v. 3/1, introduction M. Pellegrino, translation and notes E. Hill, editor J.E. Rotelle, Brooklyn – New York 1990, s. 378-386. Na język niemiecki H.R. Drobner, Augustinus von Hippo. Predigten zu den Psalmen I (Sermones 13-21). Einleitung, Text, Übersetzung und Anmerkungen , Patrologia. Beiträge zum Studium der Kirchenväter 35, Frankfurt am Main 2016, s. 549-585. Na język włoski Opere di Sant’Agostino. Discorsi I (1-50) sul Vecchio Testamento. Testo latino dell’edizione maurina e delle edizioni postmaurine , introduzione M. Pellegrino, traduzione e note P. Bellini – F. Cruciani – V . Tarulli, indici F. Monteverde, Nuova Biblioteca Agostiniana 29, Roma 1979, s. 352-367. 174 Ks. Łukasz Libowski Na język francuski Œuvres complètes de saint Augustin, traduites pour la première fois en français , v. 6, sous la direction de M. Poujoulat et de M. l’abbé Raulx, Besançon – Bar-le-Duc 1866, s. 81-85. Œuvres complètes de saint Augustin, évêque d’Hippone, traduites en français et annotées par mm. Péronne, Écalle, Vincent, Charpentier, H. Barreau, renfermant le texte latin et les notes de l’édition des Bénédictines , v. 16, Paris 1871, s. 57-64. Les plus beaux sermons de saint Augustin. Réunis et traduits. Nouvelle édition avec in - troduction de Jean-Paul Bouhot , v. 1, réunis et traduits par G. Humeau, Paris 1986, s. 50-61. Na język hiszpański L. Álvarez, Los Sermones de San Agustín , Madrid 1923, s. 145-153. Obras completas de San Agustín. VII. Sermones (1. o). 1-50: Sobre el Antiguo Testamen- to. Edición bilingüe , traducción de M. Fuertes Lanero y M.M. a Campelo, Biblioteca de Autores Cristianos 53, Madrid 1981, s. 299-310. Na język holenderski Wijdeveld G., Carthaagse preken van Aurelius Augustinus. Ingeleid, vertaald en toege - licht, Baarn 1988, s. 21-29. Aurelius Augustinus, Schatkamer van het geloof. Preken over teksten uit het Oude Tes - tament (Sermones de scripturis 1-50) , ingeleid, vertaald en van aantekeningen voor - zien door J. van Neer– M. Schrama – A. Tigchelaar, Budel 2013, s. 314-325. 2.3. Literatura cytowana we wstępie i w przypisach do przekładu Annales ecclesiastici auctore Caesare Baronio Sorano e Congregatione Oratorii, S.R.E. presbytero cardinali tit. SS. Nerei et Achillei et Sedis Apostolicae bibliothe - cario, una cum critica historico-chronologica P . Antonii Pagii, doctoris theologi Ordinis Minorum Convent. S. Francisci. Tomus sextus , Lucae 1740. Augustin d’Hippone, Vingt-six sermons au peuple d’Afrique. Retrouvés à Mayence , édités et commentés par F. Dolbeau, Collection des Études Augustiniennes. Série Antiquité 147, Paris 1996. Berrouard M.-F. – Gabillon A., Lettre 23 A*, Note complémentaire 4: „Sermones” et „tractatus”, „Bibliothéque Augustiniénne” 46B (1987) 542-543. Berrouard M.-F., L’activité littéraire de saint Augustin du 11 septembre au 1 er décembre 419 d’après la „Lettre 23*A” à Possidius de Calama , w: Les lettres de saint Augus- Święty Augustyn, Kazanie 19 wygłoszone w Basilica Restituta 175 tin découvertes par Johannes Divjak. Communications présentés au colloque des 20 et 21 septembre 1982 , red. J. Divjak, Paris 1983, s. 301-326. Corbier M. – Hönle A., Munus, munera , w: Brill’ s New Pauly, red. H. Cancik et al. , in: https://referenceworks.brillonline.com/entries/brill-s-new-pauly/munus-mune - ra-e812060 (dostęp: 02.11.2022). De miraculis Sancti Stephani Protomartyris , PL 41, 833-854. Dolbeau F., Nouveaux sermons de saint Augustin pour la conversion des païens et des donatistes (V) , „Revue des Études Augustiniennes” 39 (1993) s. 57-108. Drobner H.R., Augustinus von Hippo. Predigten zu den Psalmen I („Sermones” 13-21). Einleitung, Text, Übersetzung und Anmerkungen , Patrologia. Beiträge zum Studium der Kirchenväter 35, Frankfurt am Main 2016. Gombrich E.H., O sztuce, tł. M. Dolińska et al., Poznań 2013. Hamman A.-G., La vie quotidienne en Afrique du Nord au temps de saint Augustin, Paris 1979. Hermann A., Erdbeben, RACh V 1070-1113. Hombert P.-M., Nouvelles recherches de chronologie augustiniennes Collection des Études Augustiniennes. Série Antiquité 163, Paris 2000. Hydatii Lemmici continuatio chronicorum Hieronymianum ad a. CCCCLXVIII , w: Chronica minora II: saec. IV .V .VI.VII, edidit T. Mommsen, MGH – AA 11, Be - rolini 1894, s. 1-36. Kübler B., Munus, w: Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft , t. 16/1, red. W. Kroll, Stuttgart 1933, k. 644-651. Liturgia Godzin, t. 3, Poznań 1987. Marcellini V . C. comitis Chronicon, w: Chronica minora II: saec. IV .V .VI.VII, edidit T. Mommsen, MGH – AA 11, Berolini 1894, s. 37-108. Meer F. van der, Augustinus der Seelsorger. Leben und Wirken eines Kirchenvaters , Köln 1953. Perler O. – J.-L. Maier, Les voyages de saint Augustin , Paris 1969. Roczne dzieie Kościelne od Narodzenia Pana y Boga naszego Jesusa Christusa, wybrane z „Rocznych dzieiów Kościelnych” Cesara Baroniusza, Kardynała S.R.K., nazwanych „Annales Ecclesiastici”, przez x. Piotra Skargę Societatis Iesu, Kraków 1607. Słapek D., „ Munus”, „ludus” czy „spectaculum gladiatorum”? Terminiologia igrzysk gladiatorskich schyłku republiki rzymskiej , „Acta Universitatis Nicolai Copernici” 27 (1992) s. 59-66. Stróżyński M., Wprowadzenie, w: Augustyn z Hippony, Kazania na Boże Narodzenie i Objawienie Pańskie , przekład, wprowadzenie i objaśnienia M. Stróżyński, Bib - lioteka Europejska, Kęty 2019, s. 7-50. Victor von Vita, Historia persecutionis Africanae provinciae temporum Geiserici et Hu - nerici regum Wandalorum. Kirchenkampf und Verfolgung unter der Vandalen in Af - rica. Lateinisch und deutsch , herausgeben, eingeleitet und übergesetzt von Konrad Vössing, Texte der Forschung 96, Darmstadt 2010. 176 Ks. Łukasz Libowski Victoris episcopi Vitensis historia persecutionis Africanae provinciae , recensuit M. Pet - schenig, CSEL 7, Vindobonae 1881. Wiktor z Wity, Dzieje prześladowania Kościoła w Afryce przez Wandalów, tłumaczenie, wstęp i komentarz J. Czuj, POK 14, Poznań 1930. Żurek A., Wstęp, w: Augustyn z Hippony, Kazania do Ewangelii według św. Mateusza , tłumaczenie, wstęp i opracowanie A. Żurek, ŹMT 88, Kraków 2022, s. 7-10.