Św. Izydor z Sewilli, O naturze rzeczy (rozdz. IX-XXVIII) (De natura rerum, CPL 1188)

VOX PATRUM 36 (2016) t. 65 Św. Izydor z Sewilli O NATURZE RZECZY (rozdz. IX-XXVIII) (De natura rerum, CPL 1188) WSTĘP Tekst De natura rerum św. Izydora z Sewilli przypuszczalnie już od samego po - wstania cieszył się dużą popularnością i był wielokrotnie kopiowany. Omawiając trzy możliwe tradycje rękopisów traktatu wskazywano, że Izydor napisał pierwszą wersję (46 rozdziałów) prawdopodobnie jeszcze w roku 612. W kolejnym roku dodano roz- dział De partibus terrae , następnie powstała trzecia, najpełniejsza redakcja tekstu, zawierająca dodatkowo rozdział De nominibus maris et fluminum1. Impulsem do po- wstania tekstu miało być bezpośrednie zamówienie władcy Wizygotów – Sisebuta; podjęta praca stanowiła jednak również odpowiedź na narastające niepokoje. Zamie- szanie spowodowane zaćmieniami Księżyca i Słońca w 611 i 612 r. mogły wywołać u biskupa chęć pouczenia wiernych i opanowania paniki wśród ludu 2. Okoliczności rozpoczęcia pracy nad traktatem wyjaśnia sam Izydor, zwracając się w prologu do Sisebuta. Nie wątpiąc w uczoność adresata, postanowił wyłożyć dostępną wiedzę na tematy związane z naturą wszechświata. Zaznacza przy tym, że opiera się na dawnych autorach, wśród których więcej uwagi poświęca pisarzom kościelnym3. Izydor wyraź- nie przedkłada wykładnię pisarzy katolickich nad wnioski, które formułują sapien- tes huius mundi 4. Choć na dobrą sprawę dokonuje pierwszego pojednania wykładu wiedzy o wszechświecie z symboliką zaczerpniętą z Pisma Świętego5, zawsze palmę 1 Por. J. Fontaine, Introduction, w: Isidore de Séville, Traité de la nature, suivi de l’Épître en vers du roi Sisebut à Isidore , Bibliothèque de l’École des hautes études hispaniques 28, éd. par J. Fontaine, Bordeaux 1960, 82. Zob. W.M. Stevens, The Figure of the Earth in Isidore’ s „De natura rerum”, „Isis” 71 (1980) fasc. 2, 272-273. 2 Por A.J.C. Finan, A Rome Away From Rome: Isidorus Hispalensis and Roman Astronomical Traditions in Medieval Spain, Ontario 2013, 70-72. 3 Por. Isidorus, De natura rerum Praefatio, ed. J. Fontaine: Isidore de Séville, Traité de la nature, suivi de l’Épître en vers du roi Sisebut à Isidore, Bibliothèque de l’École des hautes études hispaniques 28, Bordeaux 1960, 167: „ Quae omnia, secundum quod a veteribus viris, ac maxime sicut in litteris catholicorum virorum scripta sunt, proferentes, brevi tabella notamus”. 4 Tego określenia sam używa kilkakrotnie, por. Isidorus, De natura rerum VI 2, ed. Fontaine, s. 219; XII 4, ed. Fontaine, s. 219; XIV 1, ed. Fontaine, s. 225. 5 Por. J. Legowicz, Historia filozofii średniowiecznej, Warszawa 1986, 150. PRZEKŁADY 836 pierwszeństwa skłonny jest przyznać Ambrożemu czy Augustynowi. Również ową przedmowę skierowaną do Sisebuta kończy cytatem z Księgi Mądrości (Mdr 7, 17), na przykładzie Salomona argumentując, że znajomość praw rządzących naturą daleka jest od zabobonu. Tytuł dzieła jako De natura rerum potwierdza Braulio z Saragossy – bliski uczeń i sekretarz Izydora, późniejszy redaktor Origines, który sporządził również wykaz dzieł swojego mistrza6. Inne nazwy, które odnajdujemy to: Liber rotarum (ze względu na kołowe diagramy obecne w utworze), De astronomia i Liber astronomicus. Analizując źródła, z których korzysta Izydor, wyraźnie widzimy, że największym autorytetem cieszył się Ambroży 7 (pomijając naturalnie kwestię wykorzystania Pis - ma Świętego). Hexaemeron biskupa z Mediolanu jest zdecydowanie najważniejszą pomocą, a Izydor zawsze ma tę księgę pod ręką. Korzysta więc z niej i cytuje na tyle często i swobodnie, że nawet przy próbach przekładu trudno zaznaczać, czy w jaki- kolwiek sposób wyodrębniać cytaty. Często cały akapit może okazać się kopią, czy parafrazą Ambrożego. Praktyką Izydora jest więc niejako układanie własnych dzieł z fragmentów tekstów pisarzy kościelnych 8. Choć nie zawsze podaje imię autora, którego cytuje, Ambrożego wspomina w swoim tekście dwanaście razy. Drugi pod względem częstotliwości cytacji jest Klemens – wymieniony z imienia cztery razy, trzy razy Izydor nawiązuje do Augustyna i raz, jak się wydaje, powołuje się na Hie - ronima. Wśród autorów niechrześcijańskich warto wskazać na mnogość wyimków z poetów: głównie Wergiliusza9 i Lukana, ale także – oczywiście – Lukrecjusza i War- rona. Biskup Sewilli często korzysta ze scholiów oraz z De astronomia Hyginusa, a także Solinusa i Swetoniusza. Wspomina z imienia Platona, choć zasadniczo ogół myśli greckiej traktuje razem, pisząc o „filozofach” i „uczonych tego świata”10. Do- bór źródeł wyraźnie potwierdza, że Izydor korzysta wyłącznie z tekstów łacińskich, w tym często z komentarzy, podczas gdy same źródła greckie mogły być dla niego niedostępne11. Możliwe jest również, że w chwili redagowania De natura rerum i Ori- gines Izydor korzystał ze sporządzonych przez siebie wcześniej wyimków z autorów, nie mając już przed oczami samych źródeł12. W czterdziestu ośmiu drobnych rozdziałach autor streszcza więc dostępną wiedzę na tematy związane z czasem, organizacją kalendarza, zjawiskami astronomiczny - mi oraz przyrodniczymi. Poruszane zagadnienia okazują się niejednokrotnie zbieżne lub nieznacznie różnią się od treści zawartych w późniejszej wielkiej encyklopedii 6 Por. Braulio, Renotatio librorum Domini Isidori, ed. J.C. Martin, CCL, Turnhout 2006, 202. 7 Por. A. Schenk, De Isidori Hispalensis de natura rerum libelli fontibus, Jena 1909, 23. 8 Por. M. Starowieyski, Obraz literatury klasycznej pogańskiej w dziełach Izydora z Sewilli (cz. 2), „Meander” 30 (1975) 33. 9 Na temat autorytetu Wergiliusza u Izydora, por. tamże. 10 Por. G. Becker, Prolegomena, w: Isidori Hispalensis De natura rerum liber, rec. G. Becker, Berolini 1857, VI-VIII. 11 Por. A. von Fragstein, Isidor von Sevilla und die sogenannten Germanisscholien , Breslau 1931. Zob. M. Starowieyski, Obraz literatury klasycznej pogańskiej w dziełach Izydora z Sewilli (cz. 1), „Meander” 29 (1074) 359. 12 Por. Schenk, De Isidori Hispalensis de natura rerum libelli fontibus, s. 19. 837 PRZEKŁADY Izydora, gdzie na ogół odnajdziemy poszczególne kwestię wnikliwiej omówioną. Arno Schenk nie miał wątpliwości, że De natura rerum pozostaje w ścisłym związku z treściami opracowywanymi na potrzeby Origines. Izydor przez wiele lat opracowy- wał już swoje wielkie dzieło i jest prawdopodobne, że pisząc do Sisebuta na temat natury korzystał z treści już opracowanych13. Możliwe jest wyróżnienie trzech części traktatu: pierwszej zasadniczo dotyczą - cej czasu (rozdz. I-VIII), drugiej astronomicznej (IX-XXVIII) i trzeciej, opisującej zjawiska meteorologiczne (XXIX-XLVIII)14. Oczywiście, części te nie są wyraźnie wskazane przez autora, można je jednak wyodrębnić z całości dzieła. Partia środko- wa, która w tym miejscu szczególnie nas interesuje, wydaje się również najbardziej istotną częścią tekstu. Właśnie te rozdziały przynoszą nam najciekawsze symbole i porównania, próby połączenia naukowej wiedzy starożytnych z wiarą Kościoła. Niemal każde opisywane zagadnienie astronomiczne ma w przedstawieniu Izydora swój chrześcijański odpowiednik. Ogół nieba symbolizuje Kościół, który rozświe - tla Słońce – Chrystus; gwiazdy przyrównuje autor do blasku chwały męczenników, zaćmienie Słońca to symbol śmierci Jezusa. Kościołem jest również Księżyc, który wchodzi w różne fazy – podobnie dzieje się ze wspólnotą wiernych. Czerwony, czę - ściowo zaćmiony Księżyc to z kolei Kościół w czasach prześladowań. Nie sposób nie odnieść wrażenia, że tematyka astronomiczna jest szczególnie istotna dla Izydora 15. Zrozumienie przez społeczeństwo obserwowanych na niebie zjawisk jest pożądane, należy unikać ludowych zabobonów i podjąć próbę zrozumienia Bożego planu dla ludzkości. De natura rerum dostarcza niezbędnej porcji wyimków ze starożytnych, w ten sposób dochodzi do pouczenia zabobonnego odbiorcy. Następnie tekst oferuje zrozumienie Bożego zamysłu w organizacji całości wszechświata. Traktat Izydora z powodzeniem wykorzystywany był w VII w. jako swoisty pod- ręcznik, ponieważ zawiera proste wytłumaczenie budowy wszechświata oraz obserwo- wanych na co dzień zjawisk przyrodniczych. Każdorazowo autor podaje krótką defi - nicję zagadnienia, często wraz z etymologią jego nazwy. Gdy w kwestii pochodzenia światła księżycowego panują dwa odmienne przekonania, krótko streszcza obie wersje (rozdz. XVIII). Zdarza mu się poinformować czytelnika o własnym wnioskowaniu, czyni tak choćby pisząc o zdolności Słońca do oświecania i ogrzewania (rozdz. XV). Wszechświat w rozumieniu Izydora jest uporządkowany, funkcjonuje zgodnie z Bożym zamysłem. Choć to funkcjonowanie momentami nie jest dla nas jasne, to czego nie mo- żemy zrozumieć z pewnością było z pełną świadomością zaplanowane przez Stwórcę. Dzieło musiało, bezpośrednio po powstaniu, okazać się na tyle ważne, że do - czekało się również odpowiedzi w postaci poematu astronomicznego króla Sisebuta. W kolejnym stuleciu Beda Czcigodny napisze traktat o tym samym tytule, również 13 Por. tamże, s. 7-9. 14 Por. A. Ledzińska, Gramatyka wobec sztuk wyzwolonych w pismach Izydora z Sewilli. Origo et fundamentum liberalium litterarum, Kraków 2014, 66. 15 Wskazywał na to również J. Fontaine w swoich licznych pracach na temat twórczości Izydo- ra. Por. np. J. Fontaine, Isidore de Seville et la classique dans l’Espagne wisigothique, vol. 2, Paris 1959, 453. PRZEKŁADY 838 w doborze treści wzorowany na Izydorze 16. Biskup Sewilli czerpie więc z tradycji autorów klasycznych, Pisma Świętego oraz Ojców Kościoła, przygotowując u progu średniowiecza godną uwagi chrześcijańską syntezę dostępnej wiedzy. Praca ta spo - tkała się z uznaniem i przyjęciem, będąc ważnym źródłem dla kolejnych pokoleń. Omawiając badania nad De natura rerum, należy w pierwszej kolejności określić ilość wydań krytycznych. Poza tekstem wydania Faustinusa Arevalo i jego przedru- kiem w Patrologia Latina posiadamy jeszcze kilka wartościowych wydań i tłumaczeń tekstu. W XIX w. opracowania tekstu dokonał Gustavus Becker17, który opatrzył swo- ją edycję interesującym łacińskim wstępem18. Znajdziemy w nim m.in. wyczerpującą analizę źródeł, z jakich korzystał Izydor, w tym szczególnie wnikliwie potraktowaną kwestię możliwego wykorzystania dzieła Pratum Swetoniusza. Wydawca ten poświę- ca również dużo uwagi szczegółowej krytyce tekstu, praca doczekała się ponownego wydania jako reprint w roku 1967. Przed dwudziestoma laty pojawiło się również hisz- pańskie wydanie tekstu wraz z tłumaczeniem, które przygotował Antonio Laborda19. Za najbardziej wyczerpujące należy uznać wydanie Jacquesa Fontaine’a z roku 196020. Traité de la nature jest edycją dwujęzyczną, łacińsko-francuską, poprzedzo - ną kilkudziesięciostronicowym wstępem 21. Ta książka zawiera ponadto reprodukcje ilustracji z rękopisów tekstu, dodatkowym elementem jest również zamieszczenie po- ematu astronomicznego króla Sisebuta, wraz z ilustracją omawiającą budowę nieba w tymże dziele. Mimo że już ponad pół wieku minęło od publikacji pracy Fontaine’a, stanowi ona do dziś zdecydowanie najbardziej atrakcyjne wydanie dla osoby zainte - resowanej De natura rerum. Prócz wspomnianego tłumaczenia na język francuski i hiszpański, posiadamy także pełny przekład dzieła na język włoski 22. Natomiast opublikowana przed kilko - ma laty praca Alicii J.C. Finan zawiera tłumaczenie angielskie części traktatu oma - wiającej zagadnienia astronomiczne (tj. w tym przypadku rozdziałów XII-XXVII23). Jak dotąd nie podjęto próby tłumaczenia całości De natura rerum na język polski24. 16 Por. A.R. Gembara, Codicological Research on the Venerable Bede’ s „De Natura Rerum”, „Fordham Undergraduate Research Journal” 4 (2014) 45. Wartą prześledzenia wydaje się kwestia porównania obu utworów De natura rerum i rozwiązań przyjętych przez autorów. De natura rerum Bedy jest tekstem bardziej lakonicznym, z drugiej strony inny jego traktat – De temporum ratione – zdecydowanie szerzej omawia zagadnienia komputystyczne. W ubiegłym roku opublikowano pierw- sze tłumaczenia tych traktatów Bedy Czcigodnego, zob. Beda Czcigodny, Natura wszechświata. Czas i jego rodzaje. Rachuba czasu, Źródła i monografie 412, tłum. zbiorowe, red. T. Gacia, Lublin 2015. 17 Por. Isidorus Hispalensis, De natura rerum liber , rec. G. Becker, Berolini 1857 [reprint: Amsterdam 1967]. 18 Por. G. Becker, Prolegomena, w: tamże, s. V-XXIX. 19 Por. Isidorus Hispalensis, De natura rerum, trad. A. Laborda, Madrid 1996. 20 Por. Isidore de Séville, Traité de la nature, suivi de l’Épître en vers du roi Sisebut à Isidore, Bibliothèque de l’École des hautes études hispaniques 28, éd. par J. Fontaine, Bordeaux 1960, 163-327. 21 Por. Fontaine, Introduction, w: tamże, s. 1-161. 22 Por. Isidoro, La nature delle cose, a cura di F. Trisoglio, Roma 2001. 23 Por. Finan, A Rome Away From Rome, s. 121-140. 24 Pewien wyjątek stanowią fragmenty zawarte w opublikowanej niedawno pracy poświęco - 839 PRZEKŁADY WYDANIA TEKSTU F. Arévalo: Romae 1797, S. Isidori Hispalensis Opera omnia, VII, 1-62. J.P. Migne: Paris 1850, PL 83, 963-1016. G. Becker: Berolini 1857, Isidori Hispalensis De natura rerum liber. J. Fontaine: Bordeaux 1960, Isidore de Séville, Traité de la nature, suivi de l’Épître en vers du roi Sisebut à Isidore , Bibliothèque de l’École des hautes études hispaniques 28, 163-327. G. Becker: Amsterdam 1967, Isidori Hispalensis De natura rerum liber. A. Laborda: Madrid 1996, Isidorus Hispalensis, De natura rerum. PRZEKŁADY NOWOŻYTNE Francuskie: Isidore de Séville, Traité de la nature, suivi de l’Épître en vers du roi Sisebut à Isidore, Bibliothèque de l’École des hautes études hispaniques 28, trad. par J. Fontaine, Bordeaux 1960, 163-327. Hiszpańskie: Isidorus Hispalensis, De natura rerum, trad. A. Laborda, Madrid 1996. Włoskie: Isidoro, La nature delle cose, a cura di F. Trisoglio, Roma 2001. A n g i e l s k i e (fragment): Appendix: Translation of Chapters XII to XXVII of the „De natura rerum” by Isi- dorus Hispalensis, trans. A.J.C. Finan, w: tenże, A Rome Away From Rome: Isidorus Hispalensis and Roman Astronomical Traditions in Medieval Spain, Ontario 2013, 121-140. BIBLIOGRAFIA G. Becker, Prolegomena, w: Isidori Hispalensis De natura rerum liber, rec. G. Becker, Berolini 1857, V-XXIX; A. Schenk, De Isidori Hispalensis de natura rerum libelli fontibus, Jena 1909; A. von Fragstein, Isidor von Sevilla und die sogenannten Ger - manisscholien, Breslau 1931; J. Ujda, Kolos erudycji. W 1300 rocznicę śmierci św. Izydora z Sewilli, „Filomata” 82 (1936) 9-13; W. Strzelecki, Studia Isidorea, „Eos” 4 (1939) 28-40; J. Fontaine, Isidore de Seville et la classique dans l’Espagne wisigothi- que, vol. 1-2, Paris 1959, vol. 3, Paris 1983; tenże, Introduction, w: Isidore de Séville, Traité de la nature, suivi de l’Épître en vers du roi Sisebut à Isidore, Bibliothèque de l’École des hautes études hispaniques 28, éd. par J. Fontaine, Bordeaux 1960, 1-161; E. Brehaut, An encyclopedist of the Dark Ages, Isidore of Seville , New York 1964; nej zagadnieniom gramatycznym u Izydora, por. Ledzińska, Gramatyka wobec sztuk wyzwolonych, s. 64-69. PRZEKŁADY 840 M. Starowieyski, Obraz literatury klasycznej pogańskiej w dziełach Izydora z Sewilii (cz. 1-2), „Meander” 29 (1974) 357-367; 30 (1975) 19-35; W.M. Stevens, The Fi- gure of the Earth in Isidore’ s „De natura rerum”, „Isis” 71 (1980) fasc. 2, 268-271; M. Hermann, Metamorfozy astronomiczne w „Etymologiach” i „De natura rerum” Izydora z Sewilli, AnaCra 38/39 (2006-2007) 441-453; J. Henderson, The Medieval World of Isidore of Seville. Truth from Words, Cambridge 2007; T. Krynicka, Izydor z Sewilli, Kraków 2007; A.J.C. Finan, A Rome Away From Rome: Isidorus Hispalensis and Roman Astronomical Traditions in Medieval Spain, Ontario 2013; A.R. Gemba- ra, Codicological Research on the Venerable Bede’ s „De Natura Rerum”, „Fordham Undergraduate Research Journal” 4 (2014) 44-49; A. Ledzińska , Gramatyka wobec sztuk wyzwolonych w pismach Izydora z Sewilli. Origo et fundamentum liberalium litterarum, Kraków 2014.