Przekład — granica rozpoznana, do kontroli
PRZEKŁAD* PROLOG „Gdy byłem dzieckiem, mówiłem jak dziecko, rozumiałem jak dziecko, myślałem jak dziecko; ale skoro stałem się mężczyzną, porzuciłem to, co było dziecięce” (1Kor 13, 11). Skoro Apostoł parł do przodu i codziennie, za- pominając o przeszłości, baczył na to, co przed nim 112 i, zgodnie z nakazem Pana Zbawiciela, przyłożywszy rękę do pługa, za siebie się nie oglądał 113; to o ileż bardziej ja, który jeszcze nie doszedłem do wieku męża doskonałego, do miary Chrystusa, powinienem zasługiwać na wyrozumiałość 114, skoro w mej młodości byłem pobudzany płonącym zapałem i pilnością do Pism Świętych i interpretowałam alegorycznie115 proroka Abdiasza, którego historii nie zna - łem116. Duch mój płonął miłością z powodu poznania tajemnicy117, a chociaż przeczytałem wszystkie możliwe wyjaśnienia, nie wiedziałem, że dary niebios są różne118. Poznałem literaturę wieku 119 i z tego powodu sądziłem, że mogę czytać księgę zakrytą 120. O ja nierozsądny! Dwudziestu czterech starszych, którzy trzymają w dłoniach czary i kitary i cztery zwierzęta pełne oczu, które powstają od swego tronu, znają swoją niewiedzę121, oddają cześć Bogu, opie- wają chwałę Baranka122, rózgi z korzenia Jessego123; a mimo to sądziłem, że, ponieważ uwierzyłem, mogłem, kiedy w mej dłoni nie było mowy Boga i nie mogłem powiedzieć: „z przykazania Twojego zrozumiałem” (Ps 119, 104); * Przekładu dokonano z łacińskiego tekstu krytycznego, opracowanego przez M. Adriaena: S. Hieronymi presbyteri Opera, Pars I: Opera exegetica 6. Commentarii in prophetas minores (Osee, Ioelem, Amos, Abdiam, Ionam, Michaean), CCL 76, Turnhout 1969, 349-375. 112 Por. Flp 3, 13. 113 Por. Łk 9, 62. 114 Por. Ef 4, 7.13. 115 Hieronim wspomina tutaj o napisaniu wcześniejszego Komentarza do Księgi Abdiasza. Jak sam zaznacza, dzieło to miało całkowicie alegoryczny i mistyczny charakter. Por. Kelly, Hieronim, s. 56. 116 Hieronim , używając łacińskiego terminu historia, często ma na myśli sens dosłowny wydobywany z perykopy biblijnej. 117 Aluzja do egzegezy aleksandryjskiej (łac. cognitione mystica). 118 Por. Mt 17, 19; Mk 11, 23; Łk 17, 6; Rz 12, 6; 1Kor 12, 4. 119 Badacze uważają, że zwrot łaciński litteras saeculi noveram jest aluzją do etapu rzymskiej edukacji gramatycznej i retorycznej, podczas której Hieronim zapoznał się ze świecką literaturą łacińską. Por. S. Müller-Abels, Sasbach Hieronymus, Prologe zu den Kommentaren zum Zwölf- prophetenbuch. Exegeze und Rhetorik, w: Augustine and his opponents, Jerome, other Latin Fathers after Nicaea, Orientalia, ed. E.A. Livingstone, Leuven 1997 = StPatr 33 (1997) 346. Zob. Hierony- mus, Commentaria in Epistulam ad Galatas II 4, 24, PL 26, 389; Tertullianus, De spectaculis 1, 1, ed. E. Dekkers, CCL 1, Turnhout 1954, 227, tłum. W. Myszor: Tertulian, O widowiskach, w: Tertu- lian, Wybór pism, t. 1, PSP 5, Warszawa 1970, 79. 120 Por. Dn 12, 4. 121 Por. Ap 4, 4-11. 122 Por. Ap 5, 8. 123 Por. Iz 11, 1. 575 PRZEKŁADY a o tym błogosławieństwie w ewangelii nie pamiętałem: „Szczęśliwi czyste - go serca, gdyż oni właśnie Boga oglądać będą” (Mt 5, 8). Jeszcze nie dosta - łem węgla z ołtarza, aby usta moje zostały oczyszczone124. Błąd mojej dawnej niewiedzy jeszcze nie został unicestwiony ogniem Ducha świętego i dlatego ośmieliłem się powiedzieć do Pana: „Oto ja, mnie poślij” (Iz 6, 8). Miałem nadzieję, że to, co napisałem, pozostanie schowane w skrzynkach125 i wyda- łem na spalenie pierwszą nierozważną próbę mojego młodzieńczego talentu. Wtedy niespodziewanie z Italii został przyniesiony egzemplarz przez pewne- go młodzieńca126, który miał tyle samo lat co ja, kiedy to pisałem i rozpływał się w pochwałach na temat mojego dziełka. Przyznaję, że byłem zaskoczony, lecz choćby ktoś niedobrze pisał, i tak znalazłby sobie podobnego czytelni - ka127. Ten mnie wychwalał, ja się zawstydziłem; ów jak gdyby przyniósł z nie- ba moje mistyczne objaśnienia, ja uniżyłem głowę, gdyż wyznać cokolwiek wstyd mi zabronił. Cóż więc? W jakich kryteriach chłopca osądzimy? Żadną miarą. Wiemy bowiem, że w namiocie Boga było złoto i włosy koźląt ofiar- nych128. Czytamy w Ewangelii, że dwa grosze 129 ubogiej wdowy zostały po - chwalone bardziej niż obfity dar bogacza 130. My ofiarowaliśmy, co mieliśmy; teraz, jeśli dzięki temu komuś przynieśliśmy korzyść, Panu swojemu to spłaci- liśmy131. „Z Jego bowiem łaski jestem kim jestem” (1Kor 15, 10). Wyznaję, że przez te trzydzieści lat wysilałem się i pracowałem w Jego dziele132. Łagodny jest Ojciec. Prędko podjął powracającego syna, nie czekał, aż ktoś otworzy drzwi; sam wyszedł naprzeciw, wyposażył w pierścień i szatę. Wolno bratu zazdrościć i rozpustnika czy też swawolnie żyjącego napominać 133, lecz gdy on się nawróci, radosna pieśń anielska wszystkim bytom duchowym obwiesz- 124 Por. Iz 6, 6-7. 125 Hieronim miał nadzieję, że jego pierwsze próby egzegezy biblijnej zostaną in scriniolis, czyli w skrzynkach, w których miały bezpowrotnie zaginąć zniszczone upływem czasu. 126 Do spotkania z tym młodzieńcem doszło w Betlejem, gdzie Hieronim napisał zachowany, dojrzały Komentarz do Księgi Abdiasza. 127 Por. Hieronymus, Commentaria in Isaiam XII, prol., PL 24, 409. 128 Por. Wj 25, 3-4.31; 30, 1-3; 37, 1-2; 39, 2-3. Tak jak w Przybytku Mojżeszowym obok złota znajdowały się resztki sierści zwierząt złożonych na ofiarę, tak w twórczości literackiej pojawiają się dzieła słabsze, takie jak jego pierwszy Komentarz do Księgi Abdiasza, przyniesiony do Betlejem przez wspomnianego italskiego młodzieńca. 129 Łac. duo minuta . Por. Hieronymus, Commentaria in Evangelium Matthaei I 25, 25-26, PL 26, 38, tłum. J. Korczak: Hieronim ze Strydonu, Komentarz do Ewangelii według św. Mateusza, ŹMT 46, Kraków 2008, 28. 130 Por. Mk 12, 42-44. 131 Hieronim używa często liczby mnogiej ponieważ swoje pisma często dyktował. Por. Hiero- nymus, Epistula 127, 12, PL 22, 1094, tłum. Czuj, III, s. 284. 132 Pierwszy, zaginiony, Komentarz do Księgi Abdiasza został napisany w Rzymie, trzydzieś- ci lat przed zachowanym komentarzem do tego proroka, a więc w 366 r. Por. Cavallera, S. Jérôme, t. 2, s. 17-18; Gribomont, Le traduzioni. Girolamo e Rufino, s. 222. Kelly ( Hieronim, s. 44-45) datuje tę młodzieńczą próbę Hieronima na 374 r. 133 Por. Łk 15, 11-32. PRZEKŁADY 576 cza to w niebiosach134. To jest tamten czas, mój Pammachiuszu 135, dla mnie przyjemniejszy niż światło dnia, kiedy to opuściliśmy szkołę retoryczną i da- liśmy się unieść różnym zajęciom, kiedy ja sam i mój najdroższy Heliodor136 zamierzaliśmy razem osiedlić się na pustyni Chalkis137 w Syrii; choć sądziłem, że była ukryta, była powszechnie znana138. Tak więc ponownie pójdę starymi śladami, ulepszając, o ile będę mógł, krzywe linie liter139. Byłem dzieckiem, jeszcze nie potrafiłem pisać, moja dłoń drżała, trzęsły się palce. Teraz ograniczę się do stwierdzenia, że chociaż nie rozumiałem wielu rzeczy, przynajmniej pozostaję w zgodzie z tym powiedze- niem sokratejskim: „Wiem, że nic nie wiem”140. Mówi i twój Tuliusz, że w swej młodości zniszczył pewne niezgrabne dzieła 141. Jeśli on tak mógł powiedzieć o księgach adresowanych do Herenniusza 142, jak i o retorycznych, które ja także uważam za doskonałe, w porównaniu z doświadczeniem starości; o ileż bardziej ja chętnie obiecuję, że tamto było talentem chłopięcym, a to jest doj- rzałym i poważnym! Również Septymiusz Tertulian wyznaje to samo w księ- gach Przeciwko Marcjonowi143, a także Orygenes w Komentarzu do Pieśni nad pieśniami144 i Kwintylian w dwunastu księgach Kształcenia mówcy145. Te 134 Por. Łk 15, 10. 135 Pammachiusz (ok. 340 - ok. 410), do którego Hieronim adresuje swój komentarz, był jego ko- legą z czasów nauki szkolnej (Kelly, Hieronim, s. 28), a później rzymskim senatorem i prokonsulem. 136 Heliodor z Altino (zm. ok. 407), był przyjacielem Hieronima z czasów studenckich (por. Cavallera, S. Jérôme, t. 1, s. 14). Był żołnierzem ( zob. Hieronymus, Epistula 14, 2. 6, PL 22, 348. 350-351, tłum. Czuj, I, s. 35 i 39), pustelnikiem i biskupem rodzinnego Altino. W 373 r. na Wschód wyruszyli jeszcze z Hieronimem Innocenty, Ewagriusz i Niceasz. 137 Chalkis ad Belum jest położone 88 km na południowy zachód od Antiochii Syryjskiej. O ży- ciu na tej pustyni zob. Hieronymus, Epistula 14, 1-3, PL 22, 347-349, tłum. Czuj, I, s. 34-36; Vita Malchi monachi captivi 3, PL 23, 54-55, tłum. B. Degórski: Św. Hieronim, Żywoty mnichów Pawła, Hilariona, Malchusa, ŹM 10, Kraków 1995, 179. Udał się tam Hieronim w 374 r. 138 Hieronim sądził, że jest to miejsce nieznane mnichom, a gdy się tam udał, okazało się, że ruchy monastyczne prężnie już tam działały. 139 Chodzi o zawiłości egzegetyczne dotyczące komentowanej Księgi Abdiasza. 140 Cicero, Lucullus 74, ed. O. Plasberg, s. 63, tłum. Kornatowski, s. 99. 141 Por. tenże, De oratore I 5, ed. E.H. Warmington: Cicero, On the Orator. Books 1-2, LCL 348, Cambridge – London 1942, 4, tłum. B. Awianowicz: Marek Tulliusz Cyceron, O mówcy, Kęty 2010, 45. Cyceron odwołuje się w tym fragmencie prawdopodobnie do dzieła De inventione rhetorica libri IV (ed. J.S. Watson: Cicero, On Invention. The Best Kind of Orator. Topics, LCL 386, Cambrid- ge – London 1949), z którego zachowały się dwie księgi, gdyż on sam dwie odrzucił. 142 Mowa o anonimowym dziele z I w. po Chr. pt. Retoryka dla Herenniusza (Rhetorica ad Herennium), niesłusznie przypisywanym Cyceronowi. 143 Por. Tertullianus, Adversus Marcionem I 1, 1-2, ed. E. Kroymann, CCL 1, Turnhout 1954, 441, tłum. S. Ryznar: Tertulian, Przeciw Marcjonowi, PSP 58, Warszawa 1994, 33. 144 Por. Origenes, Commentarius in Canticum Canticorum , prol. 5, ed. W.A. Baehrens, GCS 33, 80, tłum. S. Kalinkowski: Orygenes, Komentarz do Pieśni nad pieśniami. Homilie o Pieśni nad pieśniami, Kraków 1994, 28. Orygenes napisał Komentarz do Pieśni nad pieśniami w 10 księgach (zachowały się tylko 4 w łacińskim tłumaczeniu Rufina z Akwilei). 145 Hieronim przywołuje tutaj List Kwintyliana do Tryfona , który stanowi swoisty prolog do 577 PRZEKŁADY wypowiedzi dowodzą w sposób bezsprzeczny, że każdy wiek jest sam w sobie doskonały i powinno się oceniać [twórczość] biorąc pod uwagę ilość lat. Lecz właśnie teraz jest czas aby przedstawić początek Abdiasza z pomocą twoich modlitw, któremu została dedykowana ta księga, i przepłynąć przez morze niebezpieczne i porywiste wiry świata146. KSIĘGA PIERWSZA 1, 1. „Widzenie Abdiasza”. Żydzi powiadają, że [Abdiasz] był tym, który podczas panowania Acha - ba147 nad Samarią148 i okrutnej, bezbożnej Izebel149, ukrył w jaskiniach stu pro- roków, którzy nie uklękli przed Baalem 150. Był również wśród tych siedmiu tysięcy, o których nie wiedział Eliasz 151. Grób jego aż do dziś jest otaczany czcią obok mauzoleum proroka Elizeusza i Jana Chrzciciela w Sebaste, która niegdyś nazywana była Samarią. Ją to Herod152, król Judei, syn Antypatra, ku czci Augusta Cezara, nazwał po grecku Augustą 153. Ten zatem, ponieważ stu proroków żywił, sam otrzymał dar prorokowania i z wodza wojskowego stał się wodzem Kościoła. Wówczas w Samarii bał się zebrać małe zgromadzenie; obecnie na całym świecie pasie Kościoły Chrystusa 154 i podobnie jak Szcze - pan, według Dziejów Apostolskich, z powodu męczeństwa został ukorono - wany chwałą155, z tego też powodu [Abdiasz] został nazwany sługą Pana156. Z drugiej strony ten, który ma wizję przeciwko Idumei, nie widzi ciężaru opo- wiadania, to jest lÁmma, lecz przepowiada nieszczęście według reguły i roz- Kształcenia mówcy . Por. Quintilianus, Institutio oratoria , proem. 1-3, ed. E. Capps – T.E. Page – W.H.D. Rouse: Quintilian, The Orator’ s Education. Books 1-2, LCL 124, Cambridge – London 2001, 50, tłum. M. Brożek: Marek Fabiusz Kwintylian, Kształcenie mówcy, Wrocław 2005, 3-4. 146 Hieronim często porównuje sztukę egzegetyczną z podróżą morską. Por. np. Hieronymus, Commentaria in Naum 2, 1-2, PL 25, 1243. 147 Syn Omriego. Panował w królestwie północnym przez około 20 lat w 1. poł. IX w. przed Chr. 148 Samarią często jest określane całe północne królestwo Izraela. Por. Ez 16, 46. 149 Małżonka Achaba, córka Etbaala, króla Sydonu. Por. 1Krl 16, 31. 150 Por. 1Krl 18, 4. 13. Zob. Hieronymus, Commentaria in Abacuc II 3, 14-16, PL 25, 1330. 151 Por. 1Krl 19, 15-18; Rz 4, 11. Zob. Iosephus Flavius, Antiquitates Iudaicae VIII 13, 4, ed. B. Niese: Iosephus Flavius, Opera, II, Berlin 1885, 247-249, tłum. Z. Kubiak: Józef Flawiusz, Daw- ne dzieje Izraela, Poznań – Warszawa – Lublin 1962, 439; IX 4, 2, ed. Niese, II, s. 278-279, tłum. Kubiak, s. 458. 152 Chodzi o Heroda Wielkiego, syna Antypatra II. 153 Por. Hieronymus, Commentaria in Osee I 1, 5, PL 25, 825; III 14, 1, PL 25, 941. Zob. R. Piet- kiewicz, Góra Gerizim i Samarytanie. Historia i teraźniejszość, w: Hereditatis Custos. Księga dla uczczenia Księdza Profesora Józefa Patera, red. A. Tomko, Wrocław 2014, 435. 154 Podobne informacje na temat proroka Abdiasza zamieszczają: Augustyn (De civitate Dei XVIII 31, CCL 48, 662, tłum. Kubicki, s. 720-721) i Izydor z Sewilii (Etymologiae V 39, 15, PL 82, 225). 155 Por. Dz 8, 54-59. 156 Imię Abdiasz (hebr . ֹעַבְדָיה )oznacza sługę Jah. Por. Hieronymus, Commentaria in Ioelem , prol., PL 25, 947; Isidorus Hispalensis, Etymologiae VII 8, 17, PL 82, 284-285. PRZEKŁADY 578 różnienia, które opisaliśmy w komentarzu do Nahuma 157. Zatem słusznie się uważa, że Edom, to jest Ezaw, syn Izaaka i brat Jakuba, nie jest wliczany po- między cudzoziemskie narody. Z tego też powodu jego ziemia nie została dana w posiadanie Izraelowi, ani nie pozwolono mu walczyć przeciwko niemu, ani też podnosić broni przeciwko bratu158. Bez wątpienia zaś widzenie nie jest Idu- mei159, co mogłoby stanowić problem, jeśliby tak zostało zatytułowane, lecz Abdiasza, to jest sługi Pana, który to ogląda dla narodów, do których Pan go posłał i do których zostało powiedziane: „Powstańcie, podnieśmy się do bitwy przeciwko niemu” (Ab 1, 1). Albowiem zniszczenie Idumei jest przedmiotem wizji Nahuma160. Ponadto jeśliby zapytać dlaczego tytuł brzmi: Widzenie Abdiasza, a później nie mówi nic o tym, co widział161, w przeciwieństwie do tych słów Izajasza: „Widziałem Pana Zastępów siedzącego na tronie wysokim i wyniosłym” (Iz 6, 1). Także Ezechiel mówi: „Otworzyły się niebiosa i zobaczyłem widzenia Boga” (Ez 1, 1) i natychmiast dodaje: „I widziałem, i oto wiatr unoszący się przybył z północy162, i wielki obłok, a jasność była wokół niego” (Ez 1, 4). Natomiast u Abdiasza po słowie widzenie od razu zostało powiedziane: „To oto rzekł Pan do Edomu” (Ab 1, 1), a także: „Oto uczyniłem cię małym wśród narodów” (Ab 1, 2). Weźmiemy zatem przykład z Księgi Powtórzonego Pra- wa, gdzie tym, co się widzi, nie są rzeczy, tylko słowa: „Strzeż, mówi, samego siebie, i mocno pilnuj swej duszy, abyś przypadkiem nie zapomniał słów, które widziały twoje oczy” (Pwt 4, 9). Także Jan w liście mówi: „Co widzieliśmy na- szymi oczyma, co oglądaliśmy i nasze ręce dotykały o Słowie życia” (1J 1, 1). Także Mojżesz mówi, że widział głos Pana, który do niego przemawiał163. A za- tem, jeśli po słowie wizja następuje to, co zostało powiedziane słowami, zna- czy to, że widzi się oczyma umysłu słowa, które zazwyczaj są postrzegane za pomocą słuchu. Jest oczywiste, że widzą te rzeczy, gdyż dawniej prorocy byli nazywani widzącymi164. Dlatego słusznie zamieszczono w tytule słowo wizja165. 157 LÁmma (hebr. ַָמָשּׂא )jest terminem technicznym, oznaczającym dosłownie zysk lub zarobek po grecku, a po hebrajsku ładunek lub ciężar; por. Abramowiczówna III 30, s.v. lÁmma; Wielki słow- nik hebrajsko-polski i aramejsko-polski Starego Testamentu, red. L. Koehler – W. Baumgartner – J. Stamm, red. wyd. pol. P. Dec, t. 1, Warszawa 2008, 601, s.v. ַָמָשּׂא ,Odnosi się do spisanego widze- nia proroczego zawierającego groźby. Por. Hieronymus, Commentaria in Naum, prol., PL 25, 1232. 158 Por. Pwt 2, 5. 9. 19. 159 Zdanie to stanowi problem. Hieronim nie próbuje powiedzieć, że widzenie nie jest przeci - wko Idumei, ani że nie dotyczy Idumei (bo z pewnością dotyczy), lecz że Idumea nie jest autorem tego proroctwa. 160 Głównym tematem proroctwa Nahuma są wizje przeciwko Niniwie, a nie przeciw Edomowi, por. Na 1, 1; 3, 7. 161 Por. Hieronymus, Commentaria in Isaiam I 1, 1, PL 24, 23. 162 Łac. ab Aquilone. 163 Por. Wj 20, 21-22. 164 Por. 1Sm 9, 9; Iz 30, 10; 32, 3; 33, 7. 165 Por. Hieronymus, Commentaria in Amos III 7, 10-13, PL 25, 1075. 579 PRZEKŁADY „To mówi Pan Bóg do Edomu” (Ab 1, 1) . Proroctwo jest niewielkie pod względem liczby wersów – nie znaczenia. To samo dotyczy trzech ksiąg Sa - lomona, wśród których najkrótsza, Pieśń nad pieśniami, jest najtrudniejsza. Pobodnie rzecz ma się z Listem do Filemona. Także zwięzłość tekstu ewan - gelicznego przywodzi na myśl styl dzieł prawniczych 166. A więc prorok, słu- ga Pana, tak jak Abraham, Izaak i Jakub, a także Mojżesz są niewolnikami Boga167 i tak samo jak Apostoł jest niewolnikiem Chrystusa 168, widzi i słyszy to, co jest godne służby proroczej. Niektórzy uważają że, zgodnie ze znaczeniem swojego imienia, to on jest tym sługą Pana do którego zostały skierowane te słowa Izajasza: „To wielki zaszczyt dla ciebie, że nazwany jesteś sługą moim” (Iz 49, 6, LXX), ten który „poniżył siebie i przybrał postać sługi” (Flp 2, 7). Lecz jeśli właśnie tak byśmy to rozumieli, musielibyśmy szukać innego posłańca wysłanego do narodów; a podążając za tropologią169, zgubilibyśmy oczywiste znaczenie proroctwa. Pytamy zatem czym jest ten Edom, albo Idumea, do którego teraz mówi Pan ustami Abdiasza? W Księdze Rodzaju jasno czytamy, że Ezaw, syn Iza - aka, został nazwany Edomem, ponieważ sprzedał pierworództwo za potrawę z czerwonej soczewicy170. Bowiem Edom171 oznacza pu¸·Òj, to jest czerwo- ny172. W tej samej księdze 173 zostało również napisane, że został także okre - ślony jako Seir 174, to jest kosmacz175, gdyż jego włosy były szczeciniaste 176 i nie otrzymał łagodności Jakuba 177. Tak więc ta sama osoba jest określana 166 Wiedzę jury dyczną nabył Hieronim w szkole retorycznej. Na temat jego odwołań prawniczych zob. G. Violardo, Il pensiero giuridico di san Girolamo, Milano 1937. 167 Por. Wj 32, 13; Joz 1, 13-15; 22, 2-5; 2Krn 1, 3; Ne 1, 7. 168 Por. Rz 1, 1. 169 Tropologia oznacza poszukiwanie w tekście biblijnym treści alegorycznej, duchowej ( in- telligentia spiritualis). Według tej zasady wszystkie szczegóły zawarte w komentowanym tekście odnoszą się do osoby i misji Chrystusa. Por. Hier onymus, Commentaria in Ionam 1, 3 , PL 25, 1123, ŹMT 8, 94; 1, 6, PL 25, 1125; ŹMT 8, 98; 4, 10-11, PL 25, 1150, ŹMT 8, 139. Sam Hieronim mówił, że w tropologii wznosimy się od sensu literalnego (historia, fundamenta historiae, litterae) do znaczenia wyższego (ad maiora consurgimus). Zob. Hieronymus, Epistula 120, 12, tłum. Czuj, III, s. 150-151; Origenes, De principiis IV 2, 4, GCS 22, 312-313, ŹMT 1, 339-340. 170 Por. Rdz 25, 30-33. 171 Hebr. ֱאדוֹם . 172 Może dziwić, że Hieronim wyprowadza tę etymologię nie bezpośrednio z hebrajskiego (jak to czyni w następnym zdaniu), lecz poprzez język grecki. Jego znajomość hebrajskiego w 396 r. była na tyle dobra, że przełożył już większość ksiąg Biblii Hebrajskiej na łacinę. Możliwe, że to wyjaśnienie pochodzi od jakiegoś egzegety greckiego (np. Orygenesa), z którego dzieła korzystał. 173 Tj. Księdze Rodzaju. 174 Hebr. ֵשִׂעיר . 175 Por. Hieronymus, Commentaria in Ezechielem VIII 25, 8-11, PL 25, 237; Commentaria in Amos I 2, 11-13, PL 25, 1000. 176 Por. tenże, De nominibus Hebraicis, s.v. Seir, PL 23, 829. 177 Por. Rdz 25, 25; 27, 11; 32, 3. Zob. Isidorus Hispalensis, Etymologiae VII 6, 33-34, PL 82, 277. PRZEKŁADY 580 trzema nazwami: Ezaw, Edom i Seir178. Posiadł on ten region, który obecnie nazywa się Gebalena179, która leży w granicach Eleuteropolis, gdzie dawniej mieszkali Choryci180, co oznacza wolni181, od których później zostało nazwane ich miasto182. Tak więc to, co po hebrajsku jest zwane Edomem, a po grecku Idumeą183, jest obecnie małą wioską palestyńską. Jego nazwa wywodzi się od założyciela, a wspomina o nim zarówno rzymska, jak i grecka historia184. O Edomie zostało powiedziane przez Amosa: „Ze względu na trzy wy - stępki Edomu, i ze względu na cztery nie zawrócę tego, ponieważ prześla - dował mieczem brata swego, tłumił uczucie litości, żywi nienawiść i chowa urazę na zawsze” (Am 1, 11). Podobnie czytamy w hebrajskiej wersji Izajasza: