Przekład — granica rozpoznana, do kontroli
„Wypowiedź przeciwko [miastu] Duma dochodzi do mnie z Seiru: Strażniku, co z nocą? Strażniku, co z nocą?” (Iz 21, 11). Także Jeremiasz w pełni zga- dza się z tym proroctwem, mówiąc: „Czyż nie ma już mądrości w Temanie?” (Jr 49, 7). I kontynuuje aż do końca tego proroctwa, gdzie zostało powiedziane: „I w owym dniu serce mocarzy Idumei będzie jak serce niewiasty rodzącej” (Jr 49, 22). Zatem jeśliby pominąć porządek, który jest przestawiony i jakieś inne rozbieżności, to okaże się, że duża część Abdiasza zawiera się w Księdze Jeremiasza185. To są góry Seir186 przeciwko którym zostało utwardzone oblicze Ezechiela187 i zostało powiedziane: „Uczynię górę Seir spustoszoną i wylud- 178 Por. Hieronymus, Commentaria in Amos I 1, 11-12, PL 25, 1000; Commentaria in Osee I 5, 1-2, PL 25, 857. 179 Por. Hieronymus, De situ et nominibus locorum Hebraicorum, s.v. Idumaea, PL 23, 950. 180 Hebr. ֹחִרי .Por. Rdz 14, 6; Pwt 2, 12-22. 181 Dzisiejsi badacze wywodzą etymologię tego słowa od hebrajskiego ַהר ,oznaczającego górę, dziurę, jaskinię. Hieronim odwoływał się do drugiego znaczenia tego słowa; por. Wielki słownik hebrajsko-polski i aramejsko-polski Starego Testamentu, t. 1, s. 330, s.v. רֹח. Choryci oznaczaliby zatem mieszkańców gór lub jaskiń. Por. E.A. Speiser, The World History of the Jewish People, t. 1, London 1964, 157-159. 182 Por. Rabanus Maurus, De universo XIII 1, PL 111, 361. 183 Gr. 'Idouma…a. 184 Por. Iosephus Flavius, Antiquitates Iudaicae XII 8, 1. 6, ed. Niese, III, Berlin 1892, 128-129 i 133, tłum. Kubiak, s. 590 i 593; XIII 9, 1, ed. Niese, III, s. 198-199, tłum. Kubiak, s. 631; Bellum Iudaicum IV 4, 1-6, ed. B. Niese: Iosephus Flavius, Opera, t. 6, Berlin 1894, 376-386, tłum. J. Ra- dożycki: Józef Flawiusz, Wojna żydowska, Warszawa 2013, 273-279. 185 Na temat zależności Jeremiasza od Abdiasza zob. J. Trinquet, Abdia, Paris 1933, 46-47; M. Hagen – J. Knabenauer, Abdias. Commentarius in prophetas minores, Paris 1924, 417; C. Jaku- biec, Wprowadzenie do Ksiąg Starego Testamentu, Warszawa 1954, 217. 186 Czterokrotnie (1, 1, CCL 76, 354; 1, 8-9, CCL 76, 362; 1, 19, CCL 76, 370) w tym komen- tarzu Hieronim określa Seir jako góry. Czyni tak również w Komentarzu do Księgi Amosa (PL 25, 1000C) i do Izajasza (PL 24, 192C i 193A). W jego przekładzie Biblii, podobnie jak w komentar- zach, częściej tej nazwie geograficznej towarzyszy rzeczownik w liczbie pojedynczej. Jednak raz w Wulgacie pojawia się określenie montibus Seir (Rdz 14, 6). Seir to pasmo górskie z najwyższym szczytem Jebel Harun (ok. 1460 m. n.p.m.). Józef Flawiusz (Antiquitates Iudaicae IV 4, 7, ed. Niese, I, Berlin 1887, 240, tłum. Kubiak, s. 228) mówi, że najwyższym szczytem gór Seir jest Hor, u pod- nóża którego leżała Petra. 187 Por. Ez 3, 8-9. 581 PRZEKŁADY nioną” (Ez 35, 7). I natychmiast dodaje: „Zostaniesz zniszczona, góro Seir i cała Idumeo” (Ez 35, 15). Zajęłoby mi zbyt dużo czasu, jeślibym chciał zba- dać wszystkie fragmenty Pisma Świętego mówiące o górach Seir, zwłaszcza Malachiasza, w którego księdze od razu na początku zostało napisane: „Czyż Ezaw nie był bratem Jakuba, rzekł Pan? Lecz Jakuba umiłowałem, Ezawa zaś miałem w nienawiści. I obróciłem góry jego w pustkowie, a dziedzictwo jego w pustynię węży. A jeśliby Idumea powiedziała: Zostaliśmy zburzeni, ale gdy wrócimy, odbudujemy to, co jest opustoszałe. To mówi Pan Zastępów: Oni będą budować, a ja zniszczę, i zostaną nazwani ziemią niegodziwości i ludem, na który Pan rozgniewał się na zawsze” (Ml 1, 2-4). Tak więc dowiedzieliśmy się, że ziemia Idumejczyków jest wrogo nasta - wiona do ziemi obiecanej i czytamy, że Ezaw jest nieprzyjacielem Jakuba i że na jego lud Pan rozgniewał się na zawsze. Musimy także wiedzieć, że według praw tropologii słowa te są skierowane przeciwko Żydom, którzy są rywalami chrześcijan i prześladują swego brata, Jakuba. Są oni narodem fałszywym, który skradł pierworództwo. Słowa te są także skierowane przeciwko wszyst- kim heretykom i naukom przeciwnym prawdzie, które wydają się być bliskie naszym, lecz które są im przeciwne. Usiłują one wydrzeć dziedzictwo Jakubo- wi188, mieszkańcowi domu189. Ponadto, ponieważ Idumea oznacza ziemska190, a z powodu swojego czer- wonego koloru może być rozumiana jako zakrwawiona, dlatego Zbawiciel, przychodząc przed Ojcem, zwyciężył świat191, podczas gdy aniołowie wołali: „Podnieście wasze główne bramy, gdyż wejdzie król chwały” (Ps 24, 7). Tak- że u Izajasza zdumieni pytają się: „Kim jest ten, który przychodzi z Edomu, odziany w czerwonawą szatę z Bosry, tak piękny w czystej szacie?” (Iz 63, 1). A zaraz zostało powiedziane: „Dlaczego twoja szata jest czerwona a twe ubranie jak pracujących w tłoczni?” (Iz 63, 2). On też mówi w tryumfie, poka- zując chwałę192 swego krzyża: „W tłoczni sam wyciskałem, a ze mną nie było żadnego mężczyzny z narodów” (Iz 63, 3). Są tacy, którzy odnoszą Idumeę do ciała i sądzą, że dusza jest zmuszona walczyć przeciwko niemu, abyśmy, uśmiercając nasze członki na ziemi, rozpustę, nieczystość193 i namiętność, mo- gli otrzymać wieczne zwycięstwo w Chrystusie. Żydzi żywią próżne nadzieje194, że proroctwo to skierowane jest przeciwko miastu Rzymowi i państwu rzymskiemu. Jeśli bowiem w tych słowach Izaja- sza: „Wypowiedź przeciwko [miastu] Duma195” (Iz 21, 11) nieznacznie zmie- 188 Por. 2Krn 20, 10-11. 189 Por. J 14, 2. 190 Por. Origenes, In Exodum hom. VI 8, GCS 29, 198, ŹMT 64, 222. 191 Poprzez przelanie swojej krwi. Por. Łk 22, 20; J 16, 33. 192 Dosłownie palmy swego krzyża (łac. palmas crucis suae). 193 Por. Kol 3, 5. 194 W oryginale frustra somniant. Por. Mt 26, 40-45. 195 Hebr. דּוָּמה . PRZEKŁADY 582 niłoby się kształt litery, można przeczytać literę reš (ר )w miejsce litery dalet (ד )i brzmiałoby jak Roma, gdyż w ich języku literę waw można odczytywać zarówno jako „u” jak i „o”196. „Wiadomość usłyszeliśmy od Pana i wysłał posłańca do narodów: Po - wstańcie i podnieśmy się przeciwko niemu do bitwy”. LXX: „Wiadomość usłyszałem od Pana i wysłał wezwanie do narodów: Powstańcie i podnieśmy się przeciwko niemu do bitwy” (Ab 1, 1). Tak jak powiedzieliśmy powyżej, tym samym jest Edom i Idumea, ponieważ po hebrajsku otrzymał nazwę od założyciela; także w grece jest nazwany od miasta przez niego założonego. Tak więc usłyszał zarówno Abdiasz jak i wszyscy prorocy usłyszeli z nim (wszyscy oni bowiem piszą przeciwko Edomowi), że został wysłany posłaniec do narodów, „pośrednik między Bogiem a ludźmi, człowiek, Chrystus Jezus” (1Tm 2, 5)197, o którym Ojciec mówi przez Aggeusza: „Zakołyszę wszystkimi narodami i przyjdzie pożądany przez wszystkie narody” (Ag 2, 7). U Izajasza został on opisany jako anioł cudownej rady i ojciec wieku przyszłego198. Jeśli chodzi o posłańca – po hebrajsku sir199 co Septuaginta przetłumaczyła jako perioc»n, czyli obronę – możemy powiedzieć, że jest on zarówno naszym po- słańcem, jak i obroną, gdy mówi te słowa prorocze: „Powstańcie i podnieśmy się przeciwko niemu lub niej do bitwy” (Ab 1, 1). Posłaniec, który został wy- słany do narodów tak mówi: „Zbudź się, ty, który śpisz, powstań z martwych, a oświeci cię Chrystus” (Ef 5, 14). I, aby bitwa nie wydawała się wam zbyt ciężka ani nadzwyczajna, ja, mówi, pierwszy ruszę do boju. Ja będę głów - nodowodzącym w bitwie, ja, który trzymając miecz ukazałem się Jozuemu, synowi Nuna200, a także rozgromiłem Amaleka w znaku mego krzyża201, gdy Mojżesz walczył przeciwko niemu202. Jeremiasz, w swojej wizji przeciwko Idumei, nie różni się bardzo od Ab - diasza: „Wiadomość, mówi, usłyszałem od Pana i posłaniec został wysłany do narodów: Zbierzcie się i przybądźcie przeciwko niej i podnieśmy się do bitwy” (Jr 49, 14). 196 Por. Hieronymus, Commentaria in Isaiam V 21, 11-12, PL 24, 193. Na temat egzegezy rabinicznej dotyczącej Iz 21, 11 zob. L. Ginzberg, Die Haggada bei den Kirckenvätern. VI. Der Kommentar des Hieronymus Zu Jesaja, w: Jewish Studies in Memory of George A. Kohut, ed. S.W. Baron – A.M. Baron, New York 1935, 299. 197 Ciekawe, że Hieronim, omawiając ten sam werset, napisał, że nie można utożsamiać posłań- ca z omawianej perykopy z Chrystusem, a teraz sam w ten sposób rzecz objaśnia. Wydaje się, że Ojciec Kościoła, komponując Komentarz do Księgi Abdiasza, korzystał z kilku źródeł, bezwiednie przepisując różne informacje, które często się wykluczały. 198 Por. Iz 9, 6. 199 Hebr. ִציר . 200 Por. Joz 5, 13-14. 201 Podczas bitwy z Amalekitami Izraelici wygrywali, kiedy Mojżesz trzymał ręce w górze, a więc miał je „w znaku krzyża”. 202 Por. Wj 17, 8-13. 583 PRZEKŁADY 1, 2-4. Prorok Abdiasz ciągnie dalej: „Oto uczyniłem cię małym wśród narodów; jesteś bardzo wzgardzony. Pycha serca twego wyniosła ciebie, który mieszkasz w rozpadlinach skalnych i wysoko założyłeś swą siedzibę i mówisz w swoim sercu: Któż strąci mnie na ziemię? Choćbyś był wysoko jak orzeł i choćbyś założył swoje gniazdo między gwiazdami, strącę cię stamtąd, mówi Pan”. LXX: „Oto uczyniłem cię najmniejszym wśród narodów; jesteś bar - dzo zhańbiony. Pycha serca twego wzniosła ciebie, który mieszkasz w jamach skalnych i wysoko założyłeś swe mieszkanie i mówisz w swoim sercu: Któż sprowadzi mnie na ziemię? Choćbyś był wysoko jak orzeł i choćbyś założył swoje gniazdo w środku gwiazd, strącę cię stamtąd, mówi Pan”. Jeremiasz, o którym wspomnieliśmy powyżej, zgadza się z tymi słowami, mówiąc: „Oto uczyniłem cię małym wśród narodów; wzgardzonym pomiędzy ludźmi. Twoja zuchwałość zwiodła cię i pycha twego serca, który mieszkasz w jaskiniach skalnych, a chciałbyś dosięgnąć wysokości wzgórza. Choćbyś założył swoje gniazdo wysoko jak orzeł, ściągnę cię stamtąd, mówi Pan” (Jr 49, 15-16). W komentarzu do proroków musimy, podążając naszym zwyczajem, najpierw wyłożyć podstawy historyczne 203, a później, jeśli będziemy mogli, wznieść się ponad wysokie wieże i szczyty domów204. O Edomie, mówi, który jesteś najmniejszy spośród okolicznych narodów i w porównaniu z resztą na- rodów tak mała jest twoja liczba, a jednak masz się za silniejszego z powodu swej pychy. Ty, który mieszkasz w grotach, w jaskiniach skalnych, jesteś po- niżony i biedny. Choć nie posiadasz wysokich budynków pokrytych dachem, to wzniosłeś się jak orzeł 205, a twoje myśli są tak nadęte, że wydaje ci się, że mieszkasz pomiędzy gwiazdami. Nawet jeżeli, wbrew naturze, mógłbyś prze- bywać ponad wierzchołkami niebios, strąciłbym cię stamtąd i sprowadziłbym cię na ziemię, mówi Pan Bóg. Dzięki temu, że u Jeremiasza zostało dodane: „chciałbyś dosięgnąć wy - sokości wzgórza” (Jr 49, 16), rozjaśnia się nam zagadka, ponieważ wzgórze oznacza górę Syjon i przez nią może być rozumiane albo jako samo miasto Jerozolima, albo jako świątynia, która na niej została wzniesiona. Także ci, którzy rozprawiają o naturze ptaków twierdzą, że orzeł jest pta - kiem, który lata najwyżej. Mówią też, że jego wzrok jest tak wyostrzony206, że nawet szybując bez ruchu pojedynczego pióra nad pełnym morzem, poza zasię- giem wzroku ludzi, z tak dużej wysokości potrafi dostrzec pływające małe rybki, a kiedy są blisko wybrzeża, obniża się tak gwałtownie jak pocisk miotany z ka- tapulty i zabiera ze sobą zdobycz znad brzegu pomiędzy swymi skrzydłami207. 203 Czyli sens dosłowny tekstu biblijnego (łac. fundamenta historiae). 204 Por. Hieronymus, Epistula 106, 63, PL 22, 859, tłum. J. Czuj: Św. Hieronim, Listy, t. 2, Warszawa 1953, 391. 205 Por. Hi 39, 27-30. 206 Por. Hi 39, 29. 207 Por. Rabanus Maurus, Commentaria in Ieremiam XV 49, 15-16, PL 111, 1131; Isidorus PRZEKŁADY 584 Skoro zrozumieliśmy sens historyczny, przejdźmy do sensu duchowego: Chociaż wydaje ci się, heretyku, że jesteś wielki i gardzisz pokorą Kościo - ła, jednakże mały jesteś między narodami i wzgardzony; i nie tylko wzgar - dzony, lecz w stopniu najwyższym: bardzo wzgardzony. „Pycha serca twego wyniosła ciebie” (Ab 1, 3). Któż bowiem spośród heretyków nie wynosi się pysznie, gardząc pokorą Kościoła i uważając wiarę za niewiedzę? „Mieszkasz w rozpadlinach skalnych i wysoko założyłeś swą siedzibę” (Ab 1, 3). Tymcza- sem skała symbolizuje często albo osobę Pana albo moc, według tych słów proroka: „Postawił moje nogi na skale” (Ps 40, 3). Także do Piotra zostało powiedziane: „Ty jesteś Piotr208 i na tej skale209 zbuduję Kościół mój” 210 (Mt 16, 18). Wbrew temu, często przyjmuje również znaczenie przeciwne: „Wyj - mę z was”, mówi, „serce kamienne i dam wam serce cielesne” (Ez 36, 26). A także: „Bóg ma moc z tych kamieni wzbudzić potomstwo Abrahamowi” (Mt 3, 9), a zwłaszcza tutaj, gdzie nie mówił, że mieszka na skale, na której roztropny budowniczy zbudował swój dom 211, lecz w rozpadlinach skalnych, aby dać do zrozumienia, że herezja jest pęknięciem, które powstało na skale Chrystusa i w Kościele. Z drugiej strony następne słowa: „wysoko założyłeś swą siedzibę, oraz: który mówisz w swoim sercu: Któż strąci mnie na ziemię” (Ab 1, 3), ukazują zarozumiałość umysłu heretyków, którzy okazują się tak zadufani w swoich tajemnicach i sekretach, a także, ponieważ to zależy od nich – musimy to rozu- mieć hiperbolicznie – oczekują, że sami będą królestwem niebios. Stąd Apo - stoł o tego rodzaju ludziach pisze: „Już bez nas królujecie i obyście królowali, abyśmy także z wami królowali” (1Kor 4, 8). Coś podobnego mówi Dawid: „Podnieśli ku niebu swoje usta, a ich język przemyka po ziemi” (Ps 72, 9). Zatem, chociaż wznoszą się jak orzeł (oni bowiem przypisują sobie po - dobieństwo z orłami, które mają w zwyczaju zbierać się nad zwłokami chrze- ścijańskimi) i chociaż zakładają swoje gniazdo pomiędzy gwiazdami, strącę ich stamtąd, mówi Pan. Kiedy bowiem ojciec rodziny spał, nieprzyjaciel po - między dobre nasiona zasiał kąkol212, podobnie ma w zwyczaju „ten ogromny orzeł z wielkimi skrzydłami o wielkich rozmiarach fizycznych, cały pokryty nakrapianym pierzem” (Ez 17, 3), który ma pozwolenie na wejście do Libanu, nie tylko aby znosić nasienie z wierzchołka cedru, ale też uprawiać je nad wie- loma wodami, aby nasiona wzrastały i przeobraziły się w winnice, zakładając Hispalensis, Etymologiae XII, 7, 10, PL 82, 460. Zob. Plinius Maior, Naturalis historia X 3, 8, LCL 353, 298, tłum. Łukaszewicz, IV, s. 9. Ptakiem, o którym pisze tutaj Hieronim jest prawdopodobnie rybołów zwyczajny (Pandion haliaetus), który, lecąc 5-40 metrów nad zbiornikiem wodnym, potrafi dostrzec rybę o średniej wadze 250 g. Zob. Poole, Family Pandionidae (Osprey), s. 43-45. 208 Gr. Pštroj. 209 Gr. pštra. 210 Ciekawą egzegezę tej perykopy podaje św. Augustyn w Retractationum libri duo (I 20, 1, PL 32, 618, PSP 22, 230). 211 Por. Mt 7, 24-25. 212 Por. Mt 13, 25. 585 PRZEKŁADY gniazdo swoje pomiędzy gwiazdami Kościoła, o których w innym miejscu zo- stało powiedziane: „Sprawiedliwi zaś będą świecić jak gwiazdy” (Mt 13, 43). Powiedziałem wyżej, że można to także interpretować jako przeciwień - stwo ciała, ponieważ ograniczone są jego siły podczas przyjścia Chrystu - sa i jest wzgardzone, a także podległe władzy duszy i daremnie się pyszni z mieszkania w rozpadlinach skalnych – czy to w uczuciach, czy w myślach. Na próżno chce zdominować duszę, wynosząc swoją siedzibę i sądząc, że jego dzieła nie mogą zostać przewyższone. Chociaż się wywyższa, chociaż rości sobie prawo do naśladowania orła, chociaż oszukało wielu świętych, mimo to zostało mu powiedziane, że zostanie pokonane i rozgromione przez Pana. To, co dowiedzieliśmy się o heretykach i o ciele, możemy także zastosować w odniesieniu do Żydów. 1, 5-6. „Gdyby złodzieje weszli do ciebie, gdyby rozbójnicy przybyli nocą, czyżbyś milczał? Czyż nie nakradliby dla siebie wystarczająco? Gdyby doko- nujący winobrania weszli do ciebie, czyż nie zostawiliby przynajmniej kiści dla ciebie? W taki sposób przeszpiegowany został Ezaw, a jego kryjówki prze- śledzone!” LXX: „Gdyby złodzieje weszli do ciebie, albo rozbójnicy przybyli nocą, gdzie byłbyś wyrzucony? Czyż nie nakradliby dla siebie wystarczająco? I gdyby dokonujący winobrania weszli do ciebie, czyż nie pozostawiliby lato- rośli? Jakże został przeszukany Ezaw i zostały odkryte jego tajemnice!” Podobnie pisze Jeremiasz, który pozwolił sobie zmienić porządek: „Gdy - by dokonujący winobrania weszli do ciebie, czyż nie pozostawiliby latorośli? Gdyby złodzieje przybyli w nocy niewątpliwie zabraliby dla siebie wystarcza- jąco. Jednakże ja obnażyłem Ezawa, odkryłem jego kryjówki i już nie będzie mógł się schować” (Jr 49, 9-10). Sens tych słów jest następujący: Jeśli złodzieje i rozbójnicy – którzy mają w zwyczaju napadać domy w nocy i zabierać ze sobą to, co się w domach znajduje – weszliby do ciebie i, ukryci w ciemności, obeszliby wszystkie kąty twego domu, niewątpliwie zabraliby ze sobą to, co uznaliby za wystarczają - ce, a przez niewiedzę lub zbytnią obfitość zostawiliby coś w twojej posiadło- ści. Jeśli dokonujący winobrania weszliby do twojej winnicy i zamierzaliby albo doszczętnie ją spustoszyć, albo zażądaliby od ciebie zebrania winogron, chociaż ich winobranie byłoby dokładne, mimo to pozostawiliby jakieś kiście ukryte pod liśćmi i między gałązkami. Lecz wszyscy wrogowie, którzy przy - byli do ciebie z rozkazu Pana (oznacza to Babilończyków i wojsko Nabucho- donozora), odkryli wszystkie twoje tajemnice i dokładnie przeszukali jaskinie, a nawet dziury skalne, w których mieszkasz. I rzeczywiście, gdybyśmy po - wiedzieli coś o naturze tego miejsca, w całym południowym regionie Idumei, od Eleuteropolis po Petrę i Ailę213 (gdyż były one posiadłością Ezawa) ludzie mają mieszkanka w jaskiniach. I z powodu zbyt wielkiego żaru słonecznego, ponieważ mowa o regionie południowym, używa się podziemnych chałup. 213 Hieronim (De situ et nominibus locorum Hebraicorum, s.v. Ailath, PL 23, 907) łączy to miasto Nabatejczyków z Elatem, który był położony w pobliżu dzisiejszego miasta Al-Akaba, por. Pwt 2, 8. PRZEKŁADY 586 „Obnażyłem”, mówi, „Ezawa” (Jr 49, 10), to jest, pokazałem to, co skrywała ziemia i zostało odsłonięte wszystko, co ukrywałeś i twoje tajemnice nie mogą pozostać zakryte, kiedy przebadają je wrogowie. Inna interpretacja: Sądzę, że złodzieje i rozbójnicy, którzy wchodzą nocą, ponieważ są dziećmi nocy i ciemności, oznaczają heretyków głoszących nauki przeciwne prawdzie, którzy kradną dla siebie wystarczająco i codziennie usiłu- ją uprowadzić owce ze stad Kościoła. Oni wchodzą do winnicy naszego Pana, którą przeszczepił z Egiptu214 i z której owocu obiecał, że będzie pił wino w kró- lestwie Ojca215. W ten sposób pragną zniszczyć wszystko, a pozostawili w niej jedynie latorośl. Lecz Pan działa inaczej: przez swoich świętych, duchownych i nauczycieli Kościoła obnaża wszystkie kryjówki i tajemne misteria – zarówno ich, jak i patriarchów Ezawa (według mnie byli oni pierwszymi heretykami), a pierwsze zwycięstwo Pana polega na ujawnieniu tego, co ukryte. Dlatego jest powiedziane ze zdumieniem: „Jakże został przeszukany Ezaw i zostały odkryte jego tajemnice!” (Ab 1, 6). Zwróć uwagę jak Marcjon 216, Walentyn217 i wszy- scy heretycy, którzy mają napiętnowane sumienie z powodu nauk demonów218, przyklaskują sami sobie i swymi pięknymi słowami zwodzą naiwne dusze pod pretekstem wtajemniczania ich w zakryte boskie misteria. Lecz kiedy ich mowa przedstawiła trzydzieści eonów219 i kwadrady220 i ogdoady i dekady221 i dwo- 214 Por. Ps 80, 9. 215 Por. Łk 22, 18. 216 Marcjon (ok. 100 - ok. 160) – twórca herezji zwanej marcjonizmem, którą szeroko opisał Tertulian w swoim traktacie apologetycznym. Głównym założeniem filozoficznym marcjonizmu był pogląd o istnieniu dwóch bogów. Por. Tertullianus, Adversus Marcionem I 2, 1, CCL 1, 442, PSP 58, 35; Iraeneus, Adversus haereses IV 33, 2, PG 7, 1073. 217 Walentyn Egipcjanin (ok. 100 - ok. 160) uważał, że Pleroma (Pełnia), czyli Istota Najwyższa wyemanowała piętnaście par różnopłciowych eonów. Nauczał, że Bóg Starego Testamentu jest De- miurgiem, ale nie jest tożsamy z Istotą Najwyższą. 218 Por. 1Tm 4, 1-2. 219 Walentyn uważał, że Pleroma wyemanowała trzydzieści par eonów. Eony są stworzonymi i twórczymi hipostazami niepoznawalnego Bóstwa Najwyższego, a zarazem jego atrybutami; są jed- nocześnie rozumiane jako istoty, siły duchowe lub światy. Por. Epiphanius, Contra haereses panaria LI 23, PG 41, 929; Tertullianus, De praescriptionibus adversus haereticos 33, PL 2, 46, tłum. E. Sta- nula: Tertulian, Preskrypcja przeciw heretykom, PSP 5, 68, K. Rudolph, Gnoza, tłum. G. Sowiński, Kraków 2003, 316-321.