Przekład — granica rozpoznana, do kontroli
przeciwne moce przekazane mścicielowi, albo jakiekolwiek inne wrogie siły, będą piły i wypiją twoją krew i kiedy w końcu kara dosięgnie wszyst - kich, te same siły będą jak gdyby ich nie było. Bowiem, według zasady Pi - sma Świętego, uważa się, że ten, który jest i który mówi do Mojżesza: „Ten, który jest posłał mnie do was” (Wj 3, 14), ten nie doświadczył śmierci. Stąd czytamy także w Księdze Estery: „Panie, nie oddawaj swego królestwa tym, którzy nie istnieją” (Est 14, 11). Ale możemy także interpretować to miejsce inaczej: Ponieważ cieszy - liście się z klęski moich sług, takie samo prześladowanie przyjdzie na was i doznacie cierpień jakich się dopuściliście. I tak samo jak naśmiewaliście się z mojego ludu wraz z pozostałymi narodami, tak samo wszystkie narody będą się naśmiewały z was, będą połykały, piły i wszczynały podobne prze - śladowanie na was. 1, 17-18. „Zaś na górze Syjon będzie wybawienie i będzie świętość i dom Jakuba posiądą ci, którzy go posiadali. I będzie dom Jakuba ogniem, dom Józefa płomieniem, a dom Ezawa słomą. I zostaną spaleni, pożrą ich i nikt nie pozostanie z domu Ezawa, gdyż Pan powiedział”. LXX: „Zaś na górze Syjon będzie wybawienie i będzie świętość i dom Jakuba posiądą ci, którzy go posiadali. I będzie dom Jakuba ogniem, dom Józefa płomieniem, a dom Ezawa będzie zaś słomą. I zostaną spaleni, pożrą ich i nie będzie handlującego zbożem w domu Ezawa, gdyż Pan powiedział”. Idumea będzie zniszczona i pochłonięta przez nieprzyjacielskie naro - dy, z którymi wcześniej zawarła przymierze przeciwko Jakubowi. Pozostali będą na górze Syjon i będzie tam wybawienie i będzie świętość, to jest, albo sam Pan powróci do świątyni, którą opuścił z powodu grzechów, albo będzie zupełna świętość, to jest, Święte Świętych. I dom Jakuba, pod rządami Zoro- babela, Ezdrasza i Nehemiasza247, weźmie w posiadanie ziemię tych, którzy ją posiadali jako dziedzictwo. I dom Jakuba, to jest Judy, będzie ogniem, a dom Józefa, to jest dziesięć plemion, będzie płomieniem. Naturalnie z Jó- 246 Por. Ps 7, 17. 247 Hieronim przywołuje postaci, pod których kierownictwem Żydzi odbudowali Jerozolimę po powrocie z wygnania babilońskiego. Wydarzenia te są opisane w księgach Ezdrasza i Nehemiasza, a także w proroctwach Aggeusza i Zachariasza. PRZEKŁADY 594 zefa zrodził się Efraim 248, z którego plemienia było państwo Samarii 249; na- tomiast dom Ezawa, to jest Idumejczyków, którzy okazali się tak gwałtow - ni i bezwzględni w stosunku do swego brata Jakuba, zostanie zmieniony w słomę. I tak jak ogień i płomień szybko pochłania słomę, tak zjednoczone dwa królestwa – według Ezechiela – dzięki zawarciu przymierza w jednej gałązce250, zniszczą Idumeę i ją pochłoną. I nikt z ludu nie pozostanie, kto mógłby donieść sąsiednim narodom o zniszczeniu dokonanym przez wro - gów. Jest to więc tym, co Septuaginta przełożyła jako purofÒroj, a co my przekładamy jako handlującego zbożem 251, według znaczenia tego słowa w języku starożytnym; bowiem tych, których obecnie nazywają kupcami lub kurierami, starożytni nazywali handlującymi zbożem 252. Lecz jest lepszym rozwiązaniem, abyśmy trzymali się hebrajskiego, gdzie jest sarid253, co jest interpretowane albo jako pozostały, według Akwili, albo uciekinier, według Symmacha, albo według Teodocjona i piątej edycji 254 jako ten, który pozo - staje. Zaś wszystko to się spełni, ponieważ Pan powiedział, a jego rozkazy są realizowane255. Inna interpretacja: Po zniszczeniu dzieł ciała i zgładzeniu władzy życia do- czesnego, w Kościele będzie wybawienie dla tych, którzy nie odeszli od matki. I będzie w nim przebywać świętość, o której zostało powiedziane u Izajasza: „Święty, święty, święty Pan Bóg Zastępów” (Iz 6, 3), ponieważ on uświęca i wszyscy są przez niego jednego uświęcani256. A dom oszukanego Jakuba po- siądą ci, którzy go posiadali jako dziedzictwo i którzy z prześladowców stali się chrześcijanami i przyjęli wiarę Kościoła od samych Idumejczyków. Dom zaś Ezawa zostanie obrócony w słomę. I tak samo jak ognia nie można trzymać w pobliżu słomy, tak samo dom Ezawa nie będzie mógł wytrzymać dyskusji z Jakubem, która jest palącą mową Pana: „Bowiem słowa Pana są ogniem do- 248 Por. Rdz 41, 50. 52. 249 Por. Iz 7, 9; 9, 9. 250 Por. Ez 17, 22-24. 251 Łac. frumentarius. Nazwa ta odnosiła się w I i II w. do żołnierza rzymskiego będącego członkiem tzw. miles principalis, których zadaniem było szpiegowanie wroga, dlatego uprawnione jest również przekładanie łacińskiego terminu frumentarius na polskie słowo zwiadowca. Por. Y . Le Bohec, El ejército Romano. Instrumento para la conquista de un imperio, tłum. I. Hierro, Barcelona 2004, 167-171; Aelius Spartianus, Hadrianus 11, 3-5, ed. G.P. Goold, Scriptores Historiae Augustae, t. 1, LCL 139, Cambridge – London 1991, 34, tłum. H. Szelest: Historycy cesarstwa rzymskiego. Ży- woty cesarzy od Hadriana do Numeriana, Warszawa 1966, 35; Aulus Hirtius, Commentarii de bello Gallico VIII 35, 4, ed. E. Capps – T.E. Page – W.H.D. Rouse: Caesar, The Gallic war, LCL 72, Cam- bridge – London 1997, 564, tłum. E. Konik: Gajusz Juliusz Cezar, Wojna galijska, Wrocław 2004, 370. 252 Pierwotnie ludzie zajmujący się handlem zboża (łac. frumentarius), które było najbardziej powszechnym towarem, byli często posłami (lub szpiegami) państw, z których pochodzili. 253 Hebr. ָשִׂריד . 254 Podczas pracy nad przekładem Starego Testamentu przy pomocy Hieksapli Hieronim korzystał także z anonimowych przekładów na język grecki (tzw. versio quinta i versio sexta). 255 Por. Iz 55, 10-11. 256 Por. Hbr 2, 11. 595 PRZEKŁADY świadczone” (Ps 18, 31). Nie będzie mógł też wytrzymać płomienia Józefa, który oznacza pomnożenie257 i który, sprzedany przez braci, zaopatrywał w po- karm lud w Egipcie258, lecz także w pierwszym starciu ich sofizmaty zostaną zwyciężone. I Edomici zostaną pochłonięci dla jego wybawienia, według tego, co Izaak powiedział Ezawowi w błogosławieństwie: „Wszakże uczyniłem go twoim panem i uczyniłem mu podległymi wszystkich twoich braci i ty będziesz służył swemu bratu” (Rdz 27, 37). I nikt nie pozostanie z domu Ezawa, kiedy wszystko co w niebiosach, co na ziemi i co pod ziemią zegnie kolano przed Chrystusem i cały świat będzie mu poddany 259, „aby Bóg był wszystkim dla wszystkich” (1Kor 15, 28). Lecz wtedy, gdy na swoją zgubę Ezaw zostanie ze- brany w stos siana, drewna na opał i słomy na fundamencie Chrystusa260, dlate- go dom Jakuba i Józefa zamieni się w ogień i płomień, naśladując swego Pana, który mówi: „Ja jestem Bóg – ogień trawiący” (Pwt 4, 24), aby, pochłonąwszy plewy grzechów, zgromadzić czystą pszenicę do spichlerzy261. Wszystkiego o czym powiedzieliśmy i o czym zamierzaliśmy powiedzieć, Żydzi spodziewają się tego w przyszłości, kiedy w miejsce Chrystusa otrzy- mają Antychrysta 262, i zostanie spełnione proroctwo Pana Zbawiciela: „Ja przyszedłem w imieniu mego Ojca i nie przyjęliście mnie; jeśliby ktoś inny przyszedł w swoim imieniu, przyjęlibyście go” (J 5, 43). A to, co wyjaśniliśmy, że jest przeciwko Idumei, oni śnią, że jest przeciwko państwu rzymskiemu, o czym zaś my mówimy, że według sensu historycznego spełniło się za cza - sów Zorobabela, zaś według znaczenia proroczego i zrozumienia mistycznego wypełnia się codziennie w Kościele, a w królestwie duszy, przeciwstawiającej się ciału, wypełnia się w każdym z nas. Co się zaś tyczy posłańca263 uważamy, że według tropologii przestał istnieć wśród heretyków, kiedy wśród nich nie było nikogo, kto uważałby, że ma ziarno pszenicy, które umarło w ziemi264, oraz chleb pochodzący z niebios265. Są tacy, którzy uważają, że Septuaginata nie przełożyła purofÒron, to jest handlarz zboża, lecz purfÒron, to jest ten, który może przynieść płomyk266. Tak więc, przyjmując różne wyjaśnienia, po- wiemy według tropologii, że nie tylko zniknie posłaniec 267 wśród heretyków, lecz także ktoś będzie u nich udawał, że ma światło Chrystusa. Bowiem sam szatan przeobraża się w anioła światła268. 257 Por. Hieronymus, De nominibus Hebraicis, s.v. Joseph, PL 23, 825. 258 Por. Rdz 37, 28. 259 Por. Flp 2, 10. 260 Por. 1Kor 3, 11-12. 261 Por. Mt 3, 12; Łk 3, 17. 262 Por. 1J 2, 18. 263 Łac. frumentarius. 264 Por. J 12, 24. 265 Por. J 6, 33.41; zob. Ne 9, 15. 266 Por. Abramowiczówna III 774, s.v. purfÒroj. 267 Łac. frumentarius. 268 Por. 2Kor 11, 14. PRZEKŁADY 596 1, 19. „A ci, którzy mieszkają na południu, odziedziczą górę Ezawa. Także ci mieszkający na nizinach – Filisteę. Wezmą w posiadanie region Efraima i re- gion Samarii, a Beniamin weźmie w posiadanie Gilead”. LXX: „A ci z Negebu wezmą w posiadanie górę Ezawa. Także ci z Szefeli – krainę cudzoziemców. Wezmą w posiadanie górę Efraima i krainę Samarii i Beniamina i Gilead”. Po powrocie do swego królestwa Juda mieszkał na południu i posiadał cały region, według podziału Jozuego, syna Nuna 269, który zwraca się ku Skorpionowi, to jest całemu Akrabbim 270. Ci, którzy dawniej byli ściśnięci na wąskim terytorium, wezmą w posiadanie górę Ezawa, to jest góry Seir i górzystą krainę, która była wcześniej w posiadaniu Edomu. Zaś ci, którzy mieszkali w Szefeli, to jest na równinach 271, to znaczy w Lyddzie272, Em - maus273, Diospolis i Nikopolis, wezmą w posiadanie Filisteę i pięć miast Fi - listynów274: Gazę275, Aszkalon276, Aszdod277, Ekron278 i Get279, albo całą tamtą okolicę, która według Dziejów Apostolskich nazywa się Saron 280. Inni na - tomiast uważają, że tym obiecanym miejscem jest Szefela, to jest równinny region, który leży wokół Eleuteropolis 281, ponieważ rozciąga się od Rino - korury282 i od morza. Oznacza to, że terytorium plemienia Judy będzie się rozciągało nie tylko do Eleuteropolis, lecz będzie sięgało aż do wybrzeży morskich i włączą do swego państwa terytorium Filistynów, którzy wcześniej byli im poddani. Także terytorium synów Judy rozszerzy się aż do Efraima, gdzie obecnie leży Neapolis, i aż do okręgu Samarii, gdzie została założo - na Sebaste 283. Beniamin zaś, którego terytorium rozciąga się od Jerozolimy w kierunku północnym, weźmie w posiadanie całą Arabię, która dawniej była 269 Por. Joz 15, 1-12. 270 Hebr. ַעְקַרִבּים oznacza skorpiony. Por. Joz 15, 3. Stok Akrabbim leżał około 30 km na połud- niowy zachód od Morza Martwego, na pustkowiu Sin. Utożsamia się go ze współczesnym Nakb as-Safa. Zob. Hieronymus, De situ et nominibus locorum Hebraicorum, s.v. Acrabi, PL 23, 911. 271 Por. Hieronymus, De situ et nominibus locorum Hebraicorum, s.v. Sephela, PL 23, 970. 272 Por. Dz 9, 32. 273 Por. Łk 24, 13; Hieronymus, De situ et nominibus locorum Hebraicorum , s.v. Emmaus, PL 23, 942. 274 Por. Joz 13, 3; Sdz 3, 3; 1Sm 6, 17. 275 Por. Hieronymus, De situ et nominibus locorum Hebraicorum, s.v. Gaza, PL 23, 946. 276 Por. tamże, s.v. Ascalon, PL 23, 915. 277 Por. tamże, s.v. Asdod, PL 23, 914. 278 Por. tamże, s.v. Accaron, PL 23, 914-915. 279 Por. Y . Aharoni, The Land of the Bible. A Historical Geography, tłum. A. Rainey, Philadel- phia 1979, 271. 280 Por. Dz 9, 35; Hieronymus, De situ et nominibus locorum Hebraicorum, s.v. Saron, PL 23, 970. 281 Por. Hieronymus, De situ et nominibus locorum Hebraicorum, s.v. Sephela, PL 23, 970. 282 Port leżący około 70 km na południowy zachód od Gazy, włączony w I w. przed Chr. przez Aleksandra Janneusza do państwa Machabeuszy. Por. J. Ochoa, Atlas Histórico de la Biblia. Antiguo Testamento, Madrid 2003, 280. 283 Por. Hieronymus, Commentaria in Osee I 1, 5, PL 25, 825; III 14, 1, PL 25, 941. 597 PRZEKŁADY nazywana Gileadem 284, a obecnie Gerasą 285. Natomiast według Septuaginty ci, którzy mieszkali na południu wezmą w posiadanie także góry Efraima, niziny Samarii, Beniamina i Gilead. Czy to się spełni, Bóg zobaczy. Możliwe, że spełniło się to częściowo w pięciusetletnim okresie poprzedzającym przyjście Chrystusa; lecz ja jestem pewien, że wypełnia się codziennie w królestwie Kościoła. Bowiem ci, którzy mieszkają na południu, to jest w Negebie, i którzy żyją w prawdziwym świe- tle i mieszkają na równinach i nizinach, to jest są uczniami tego, który mówi: „Uczcie się ode mnie, bowiem jestem łagodny i uniżony w sercu” (Mt 11, 29), wezmą w posiadanie górę Ezawa i Filistynów. Możemy o nich powiedzieć, że reprezentują narody ze względu na pychę nauk i z powodu świeckiej retoryki. W taki sam sposób jak nauczyciele są na górze w Filistei, a uczniowie, którzy są prowadzeni autorytetem nauczycieli, są w ziemi cudzoziemskiej. I wezmą w posiadanie nie tylko górę Ezawa i ziemię cudzoziemską, lecz także teryto- rium Efraima i Samarii. Często czytaliśmy u Ozeasza o Efraimie i Samarii i od- nosiliśmy je do herezji, które przybierając nazwę chrześcijańskich, dzielą Ko- ściół286. Najpierw bowiem oczekuje się tam urodzaju, później obiecują bronić tam wiary. Następnie Beniamin, syn prawości i cnoty287, na którego terytorium znajduje się Świątynia Boga, weźmie w posiadanie Gilead, które tłumaczy się jako zesłanie przymierza288 i co oznacza Izrael cielesny, ponieważ przymierze Pana odeszło od nich do nas. Natomiast według Septuaginty ci, którzy miesz- kają na południu wezmą w posiadanie i samego Beniamina i Gilead. 1, 20-21. „A wygnańcy synów Izraela zajmą całe terytorium Kananejczy- ków, aż po Sareptę. A wygnańcy Jerozolimy, która jest w Bosforze, wezmą w posiadanie miasta południa. I przybędą wybawcy na górę Syjon, aby osą - dzić górę Ezawa, a królestwo będzie należeć do Pana”. LXX: „Na początku tego wygnania synowie Izraela zajmą ziemię Kananejczyków aż po Sareptę. A wygnańcy od Jerozolimy, aż po Eufrat wezmą w posiadanie miasta Negebu. I przybędą ci, którzy będą wybawieni na górze Syjon, aby wymierzyć karę górze Ezawa, a królestwo będzie należeć do Pana”. W tym miejscu nasz przekład bardzo odbiega od Wydania Powszechnego289, dlatego w interpretacji dosłownej musimy podążać za prawdą hebrajską290. 284 Terytorium transjordańskie. Por. Joz 22, 9. 285 Por. Hieronymus, De situ et nominibus locorum Hebraicorum , s.v. Gaalad, PL 23, 945; Ochoa, Atlas Histórico de la Biblia, s. 183. 286 Por. Hieronymus, Commentaria in Osee I 4, 17-19, PL 25, 856. 287 Por. tenże, De nominibus Hebraicis, s.v. Benjamin, PL 23, 820. 288 Por. tamże, s.v. Galaad, PL 23, 824; Quaestiones Hebraicae in Genesim 31, 21, ed. P. de Lagarde, CCL 72, Turnhout 1959, 39-40, tłum. M. Jóźwiak: Kwestie hebrajskie w Księdze Rodzaju św. Hieronima. Przekład i komentarz, Wrocław 2010, 100. 289 Tj. od tekstu Septuaginty. 290 Por. M. Ożóg, Saint Jerome and veritas hebraica on the basis of the correspondence with saint Augustine, V oxP 30 (2010) t. 55, 511-516. PRZEKŁADY 598 Według księgi Ezdrasza i Nehemiasza291 ci, którzy powrócili z Babilo- nu do Judei byli nazywani odpowiednio przesiedleńcami 292. Cały ten tłum synów Izraela, z południa, zachodu i północy, weźmie w posiadanie tery - toria Idumejczyków, Filistynów, górzysty rejon Efraima i Samarię. Także Beniamin, ponieważ graniczy z pustkowiem, otrzyma Gilead. Z kolei na wschodzie będą panować nad ziemią Kananejczyków, aż do Sarepty Sydoń - czyków, gdzie niegdyś Eliasz nakarmił wdowę 293. Ponadto ci, którzy miesz - kali w samym mieście, Jerozolimie, którzy zostali zesłani do Sefarad 294, co my tłumaczymy na Bosfor, wezmą w posiadanie miasta południa, które leżą na terytorium plemienia Judy; bowiem wróciwszy do swego miasta, otrzy - mają także te, które leżą w jego sąsiedztwie. Kiedy wszystko to wypełni się, tak jak w Księdze Sędziów Pan wysyłał wybawców, którzy ratowali lud od niewoli 295; w ten sam sposób wstąpią i wejdą na górę Syjon, aby sądzić i oddzielać, jak gdyby swojego podwładnego i sługę góry Ezawa, to jest Idumejczyków; a kiedy wszyscy będą mu poddani, wtedy królestwo będzie należeć do Pana. Tam, gdzie my przełożyliśmy Bofsor, tekst hebrajski ma Safarad296, i nie wiem dlaczego Septuaginta przełożyła to jako Efrata297, skoro Akwila, Sym- mach i Teodocjon zgadzają się z prawdą hebrajską. Jednakże my od Hebraj - czyka298, który nas wyuczył w Piśmie Świętym, rozumiemy, że jest tam mowa o Bosforze. I – tak jak mówi Żyd – jest to miejsce do którego Hadrian prze - siedlił wygnańców 299. W ten sposób, kiedy przyjdzie nasz Chrystus, wtedy wszyscy owi wygnańcy powrócą do Judei. Możemy więc rozumieć to jako ja- kiekolwiek miejsce w królestwie Babilonu, chociaż ja myślę inaczej. Bowiem prorocy, kiedy mówili przeciwko Babilonowi, Ammonitom, Moabitom, Fili - stynom i pozostałym narodom, używali zazwyczaj licznych słów z ich języka i zachowywali idiomy regionalne. Jeśli więc po asyryjsku mówi się Safarad, co po hebrajsku brzmi gebul300, a oznacza granicę, wydaje mi się, że znacze - nie jest następujące: Przesiedleńcy z Jerozolimy, którzy byli rozproszeni po wszystkich regionach i prowincjach, otrzymają miasta południa, to jest odzy- 291 Por. Ez 6, 16-22; 8, 35; 10, 7-16. 292 Łac. transmigratio. 293 Por. 1Krl 17, 9-16; Łk 4, 25-26. 294 Dokładne położenie tego miejsca nie jest znane. W średniowieczu rabini żydowscy utożsa- miali Sefarad z Półwyspem Iberyjskim, i stąd określano tamtejszych Żydów mianem sefardyjskich. 295 Por. Sdz 2, 16. 296 Hebr. ְסָפַרד . 297 Gr. 'Efraq£. 298 Mowa o zaprzyjaźnionym Żydzie, dzięki pomocy którego Hieronim często rozwiązywał trudności napotkane w tekście Biblii Hebrajskiej. 299 Prawdopodobnie Hieronim myli tutaj cesarza Wespazjana z Hadrianem. Por. F. Joseph – V .D. Maurer – A. Heiligstedt, Commentarius grammaticus criticus in Vetus Testamentum , t. 2, Leipzig 1838, 421. 300 Hebr. ְגּבוּל .Por. Pwt 19, 3. 599 PRZEKŁADY skają terytorium swojego plemienia. Tak samo, tam gdzie my przełożyliśmy: i przybędą wybawcy, a Septuaginta przetłumaczyła: ci, którzy będą wybawieni, w hebrajskim zaś jest napisane mosim301, którego nie można rozumieć w stro- nie biernej, tak jak Akwila, Septuaginta, czy Teodocjon, którzy tłumaczą albo seswsmšnoi albo ¢naswzÒmenoi, lecz tak jak Symmach, który przekłada to jako sèzontej, to jest wybawcy – w stronie czynnej. Ponieważ seswsmšnoi, to jest wybawieni, w języku hebrajskim określa się mianem peletim302. Skoro wyłuszczyliśmy znaczenie dosłowne, mogliśmy utrzymać kurs na - szego okrętu pomiędzy wyboistymi skałami, rozciągniemy żagle znaczenia duchowego, abyśmy mogli, wraz z tchnieniem Pana i odkrywszy jego tajem- nice, szczęśliwie dotrzeć do portu. W tym czasie, w którym Beniamin weźmie w posiadanie Gilead, wędrów- ka zastępów synów Izraela, a w każdym razie początek wędrówki cielesnej dawnego Izraela, będzie oznaczać przyjście do ziemi Kananejczyków. A sło- wo prorocze, które zapowiadało niebezpieczeństwo głodu w Judei, wysuszy runo Izraela i przeniesie rosę na narody i tam będą się paść i jeść. I zostanie ona oddana wierzącym i będą się tam paść wierni. Sarepta303 albo jest złożona z dwóch słów i oznacza niedobór chleba304, albo jest jednym słowem i tłuma- czy się ją na pożar305. Kanaan306 zaś można przetłumaczyć na greckie s£lon, to jest ruch, lub może oznaczać kupca albo pokornego307. Tak więc, przesiedleni synowie Izraela, kiedy porzucą przestarzałą literę 308 i przyjdą do ducha oży - wiającego309, usuną wszystko, co dotyczy Prawa. Sprzedadzą wiele pereł, aby kupić jedną najdroższą perłę310 i porzucą pychę Żydów, aby podążać za uniże- niem chrześcijańskim. I przybędą aż do miejsca, gdzie dawniej było miejsce niedoboru chleba, gdzie kobieta, wdowa, opuszczona przez swego Stwórcę, z trudem utrzymywała swojego małego synka 311 i gdzie zostaną doszczętnie spalone wszystkie ich grzechy i błędy312. Zaś jeńcy albo wygnani z Jerozolimy, 301 Hebr. מוִֹשִׁעים . 302 Hebr. פּלטים. W podanej przez Hieronima formie gramatycznej czasownik פּלט nie występuje w Biblii Hebrajskiej. Por. 2Sm 22, 44; Hi 23, 7; Iz 5, 29; Mi 6, 14. 303 Hebr. ָצְרַפת . 304 Ojciec Kościoła próbuje wywodzić etymologię Sarepty od złożenia słów ַצר ,oznaczającego ucisk, żal, brak, oraz ַפּת ,które w Biblii Hebrajskiej oznacza kawałek, kromkę i występuje zawsze z rzeczownikiem ֶלֶחם ,oznaczającym chleb (por. Prz 17, 1; 28, 21; Dn 11, 26). 305 Słowo ָצְרַפת ma według tej interpretacji pochodzić od rdzenia רףָצ ,który oznacza przetapiać (por. Jr 6, 29; 51, 17). Wiąże się zatem z ogniem, ale występuje zawsze w kontekście metalurgicz- nym. Może się mylić z podobnie brzmiącym rdzeniem שׂרף ,który oznacza płonąć. 306 Hebr. ְכַּנַען . 307 Por. Hieronymus, De nominibus Hebraicis, s.v. Chanaan, PL 23, 821. 308 Hieronim ma tu na myśli Prawo Mojżeszowe; por. 2Kor 3, 6-7. 309 Por. J 6, 63. 310 Por. Mt 13, 45-46. 311 Por. 1Krl 17, 10-12. 312 Por. Jr 31, 34; Hbr 10, 17. ַ ַָ PRZEKŁADY 600