Przekład — granica rozpoznana, do kontroli
220 Hieronimowi chodzi zapewne o tetrady w systemie filozoficznym Walentyna, którym nadał łacińską nomenklaturę (łaciński przedrostek quater- odpowiada greckiemu tetra-). Właśnie tetra- dom Walentyn przypisywał największe znaczenie. Dzielił j e na następujące pary eonów: Otchłań (Praojciec) i Siła Myślowa, Rozum i Prawda, Słowo i Życie, Człowiek i Kościół. 221 Są to nazwy pozostałych, mniej ważnych niż tetrad y, grup eonów, nad którymi króluje Abraksas i które wyemanowały odpowiednio z eonów tetrady. Ogdoada, dekada i nie wspomniana przez Hieronima dodekada zrzeszają odpowiednio 8, 10 i 12 par eonów. Grupy z mniejszą ilością eonów panują i emanują te bardziej złożone. Nad każdą z grup pieczę sprawuje naczelnik zwany Archontem. Por. W. Myszor, Eugnostos [Wstęp, tłumaczenie z koptyjskiego, Nag Hammadi Codex III, p.70,1–90,12], SSHT 39/1 (2006) 49. 587 PRZEKŁADY istego boga222 i dziwacznego Abraksas223, wtedy dopiero okaże się, że mądrość Ezawa była głupotą i zostaną odkryte jego tajemnice224. 1, 7. „Wysłali cię aż do granic, wszyscy twoi sprzymierzeńcy wyśmiewali się z ciebie. Wystąpili przeciwko tobie mężczyźni żyjący z tobą w pokoju, którzy jedli z tobą. Zastawią na ciebie pułapki; nie ma w nim mądrości”. LXX: „Wypędzili cię aż do granic, wszyscy twoi sojusznicy cię pozostawili. Zyskali nad tobą przewagę mężczyźni pozostający z tobą w pokojowych stosunkach. Zastawili na ciebie pułapki; nie ma w nim roztropności”. Niektórzy rozdzielają to, co objaśniliśmy powyżej: „Jakże został przeszu- kany Ezaw i zostały odkryte jego tajemnice” (Ab 1, 6) aż do granic, stąd wy - jaśnienie byłoby następujące: twoje tajemnice i kryjówki zostały odsłonięte aż do granic. Jednakże nam wydaje się stosowniejsze, aby połączyć ostatnie słowa z następnymi. Tak więc, gdy przybędzie Nabuchodonozor – o którym u Jeremiasza jest powiedziane przeciwko Idumei: „Oto jak lew wejdzie z pychy Jordanu ku sil- nemu pięknu, gdyż nagle sprawię, że pobiegnie do niego” (Jr 49, 19) i dodaje: „Oto jak orzeł wzniesie się i odleci i rozciągnie swe skrzydła nad Bosrą 225 i w owym dniu serce mocarzy Idumei będzie jak serce niewiasty rodzącej” (Jr 49, 22) – wszyscy, którzy dawniej byli sojusznikami Edomu i bronili naj- bardziej pysznego miasta, opuszczą je. Wtedy zjednoczą się przeciwko niemu wrogowie, zastawią pułapki i zyskają nad nim przewagę. Wówczas zostanie ogłoszone, że Edom został pozbawiony mądrości, ponieważ pokładał zaufanie w tych, którzy okazali się jego nieprzyjaciółmi. Inna interpretacja: Kiedy kryjówki Ezawa i pozornie wspaniałe tajemnice zostaną porównane z tymi, którymi dawniej parały się narody, w ten sam spo- sób jak może powiedzieć autor Eklezjastyka: „Nie jesteśmy bowiem nieświa- domi jego przebiegłości” (Syr 1, 6), wówczas opuszczą terytorium Edomu i pozostawią go samego i, przenosząc się aż do granic Kościoła, przedstawią najbardziej zepsute nauki. Wówczas będą kpić i przeciwstawiać się swojemu dawnemu nauczycielowi i powiedzą, że kłamstwem było to, czego się nauczy- li; przewyższą go i, pouczeni przez wiarę Kościoła, zdemaskują fałszywe na - 222 Hieronim nawiązuje do jednego z podstawowych poglądów marcjonizmu. 223 Abraksas to określenie najwyższego bóstwa w manicheizmie i u bazylidian. Sumując war- tości liczbowe liter greckich tego słowa otrzymamy 365, a więc liczbę dni roku słonecznego ; por. Iraeneus, Adversus haereses I 24, 7, PG 7, 679-680). Bazylides (ok. 85 - ok. 145) uważał, że Abrak- sas przysłał na świat Jezusa, który był tak naprawdę bezcielesny. Hieronim łączy Abraksas z Mitrą; zob. Hieronymus, Commentaria in Amos I 3, 9-10, PL 25, 1018 -1019. Por. Hieronymus, Commen- taria in Naum 1, 11, PL 25, 1240; De viris illustribus 21, PL 23 640, PSP 6, 49; Dialogus contra Luciferianos 2, PL 23, 178B; Pseudo-Tertulian, De praescriptionibus adversus haereticos 46, PL 2, 62, tłum. W. Myszor: Pseudo-Tertulian, Przeciw wszystkim herezjom, w: Tertulian, Wybór pism, t. 2, PSP 29, Warszawa 1983, 220-221. 224 W tym fragmencie widać zależność Hieronima od Orygenesa, który często w swojej pracy egzegetycznej przeciwstawiał się różnym ruchom heretyckim. 225 Por. Hieronymus, De situ et nominibus locorum Hebraicorum, s.v. Bosor, PL 23, 926. PRZEKŁADY 588 uki. Ci, którzy niegdyś jadali z heretykami – nie chleb dziękczynienia, lecz chleb żałobny i chleb upieczony w popiele, który nie był obracany 226, dadzą pierwszeństwo badaniom Pisma Świętego i zastawią pułapki na Idumejczyka, na człowieka ziemskiego227 i na nauczyciela rzeczy cielesnych – w Liście do Galatów czytamy bowiem, że herezje są wliczane pomiędzy uczynki ciała228 – i wówczas okaże się, że nie ma mądrości w Edomie. 1, 8-9. „Czyż w owym dniu, mówi Pan, nie wygubię mędrców z Idumei i mądrości z góry Ezawa? I twoi mocarze będą się bać w południe, aby zginął każdy człowiek z góry Ezawa”. LXX: „W owym dniu, mówi Pan, wygubię mędrców z Idumei i zrozumienie z góry Ezawa. I będą drżeć twoi wojownicy w Temanie, aby został usunięty każdy człowiek z góry Ezawa”. Kiedy wróg zawładnie całym twoim terytorium i wszyscy twoi sprzymie- rzeńcy będą z ciebie drwili i zyskają nad tobą przewagę, wówczas zniknie mądrość z Idumei i okaże się, że jej przenikliwość była głupotą. Także sam Pan usunie poznanie z góry Ezawa, to jest, z gór Seir, gdyż albo miasto Idu - mei zostało położone na górze, albo cała tamtejsza południowa kraina, która znajduje się blisko pustkowia, wznosi się nad stromymi górami. Dlatego jest powiedziane: „będą drżeć twoi wojownicy w Temanie” (Ab 1, 9), który my przetłumaczyliśmy jako południowy229. Jednakże, w ten sam sposób jak po - wiedziałem powyżej, że tak jak Ezaw miał trzy nazwy, tak ma trzy nazwy południowa część jego królestwa: Darom 230, Teman231 i Negeb232, które, we - dług Ezechiela, oznaczają wiatr południowy, wiatr afrykański233 i południe234. Lecz, gdy mocarze jego królestwa, którzy mieszkają na południu, wystraszą się, wówczas wytracony będzie każdy człowiek z góry Ezawa, który walczył dla miasta i udzielał mądrych rad. Inna interpretacja: Kiedy ci, którzy wcześniej byli oszukiwani, powrócą do Kościoła, wówczas sam Pan będzie z nimi walczył i znikną mędrcy Idumei, którzy rozumieli jedynie rzeczy cielesne i ziemskie. Zostanie także usunięte poznanie z góry Ezawa, które przeciwstawiało się nauce Boga. A ci, którzy dawniej walczyli na rzecz Edomu i Idumei za pomocą sztuki dialektycznej 226 Por. Oz 7, 8. 227 Por. Hieronymus, Commentaria in Abdiam 1, 1, ed. M. Adriaen, CCL 76, 355. 228 Por. Ga 5, 19-20. 229 Por. Hieronymus, De nominibus Hebraicis, s.v. Theman, PL 23, 829-830. 230 Por. Z. Safrai, The Economy of Roman Palestine, London 2005, 63-64. 231 Por. Hieronymus, Commentaria in Abacuc II 3, 3, PL 25, 1311. 232 Negeb był położony od okolic Beer-Szeby na północy do Kadesz-Barnea na południu. Por. Rdz 21, 14; Lb 13, 17. 22; Lb 32, 8. Oznacza też po prostu południe. Zob. Lb 35, 5; Joz 15, 4; Ez 46, 9. 233 Chodzi o wiatr południowo-wschodni. 234 Por. Ez 20, 46, LXX. Zob. Hieronymus, Commentaria in Ezechielem VII 20, 45-49, PL 25, 200; De situ et nominibus locorum Hebraicorum , s.v. Negeb, PL 23, 960; Commentaria in Zacha- riam III 14, 5, PL 25, 1525-1526; Vitruvius, De architectura I, 6, 12-13, ed. T.E. Page: Vitruvius, On Architecture. Books 1-5, t. 1, LCL 251, Cambridge – London 1986, 62-66, tłum. K. Kumaniecki: Witruwiusz, O architekturze ksiąg dziesięć, Warszawa 1956, 22-24. 589 PRZEKŁADY i stali na szańcach Temanu, co oznacza dopełnienie235, przestaną walczyć za swoich poprzednich nauczycieli. Albo ci, którzy dawniej obiecywali światło wiedzy i sądzili, że są na południu, będą się bali i lękali, widząc jak człowiek Kościoła udaremnia ich sofizmaty, do tego stopnia, że nie pozostanie ani jeden możliwy do obrony pychy i fałszywych nauk heretyków w porównaniu z mą- drością króla236 i z siłami wojownika237. 1, 10-11. „Z powodu morderstwa i nieprawości, których dopuściłeś się przeciwko swojemu bratu, Jakubowi, zostaniesz okryty wstydem i zginiesz na zawsze. W dniu gdy powstałeś przeciwko niemu, kiedy obcy pojmali jego wojsko i cudzoziemcy zdobywali jego bramy, a o Jerozolimę rzucali losy, ty także byłeś jak jeden z nich”. LXX: „Z powodu morderstwa i niegodziwości, których dopuściłeś się przeciwko swojemu bratu, Jakubowi, zostaniesz okry - ty wstydem i wytracony na zawsze. Od dnia w którym powstałeś przeciwko niemu, w dniu gdy cudzoziemcy pojmali jego wojsko i obcy zdobywali jego bramy, a o Jerozolimę rzucili losy, także wy byliście jak jeden z nich”. Dlatego zostanie wytracony każdy człowiek z góry Ezawa i zniknie pozna- nie Idumei i mądrość góry Ezawa, ponieważ zabiłeś swojego brata i zachowa- łeś się niesprawiedliwie względem swojego brata, Jakuba, kiedy Chaldejczycy i Babilończycy niszczyli Jerozolimę, oblegali miasto, forsowali jego bramy i rzucali losy o podział łupów, a ty byłeś ich sojusznikiem, a ponadto byłeś jednym z nieprzyjaciół. Inna interpretacja: Będziesz cierpiał za wszystko, co zostało opisane po - wyżej, o Edomie, krwawy, ziemski i okrutny, gdyż swoją fałszywą, śmiercio- nośną nauką i niegodziwą mową przeciw Bogu zabiłeś swego brata Jakuba. Czytamy u Salomona: „Są tacy, którzy mówią i zabijają mieczem” (Prz 25, 18). A w innym miejscu: „Jad żmii pod ich ustami” (Ps 140, 4). A także: „Ich język ostry jak miecz” (Ps 57, 5). Tak więc okryjesz się wstydem i powiesz: „Wstyd mego oblicza mnie okrył” (Ps 69, 8), i zostaniesz zgładzony, lecz nie na krótki czas, lecz na zawsze; bowiem twoim zamiarem było sprawianie swe- mu bratu wiecznej rany. Ale to będzie także powodem twojej męki; ponieważ, kiedy obcy wyniszczali wojsko Jakuba i wchodzili przez jego bramy do bez - piecznej niegdyś Jerozolimy i rzucali losy, aby podzielić między siebie jej łupy, ty byłeś jednym z wrogów. Przeczytaliśmy, zobaczyliśmy i codziennie stwierdzamy że, kiedy rozpo - czyna się prześladowanie Kościoła, Żydzi i heretycy stają się prześladowcami o wiele bardziej zaciętymi niż poganie. Możemy powiedzieć, że cudzoziemcy, którzy wchodzą przez bramy Jerozolimy, są logismoÚj, to jest zamiarami najgorszymi, a bramy Jerozolimy, to jest duszy odpoczywającej i widzącej Boga, możemy uznać za pięć zmysłów, przez które wchodzą wrogowie i roz- 235 Por. Hieronymus, Commentaria in Amos I 1, 11-12, PL 25, 1001. 236 Por. Prz 16, 10. 237 Por. 2Sm 1, 23; Iz 49, 24; Jr 48, 14; Jl 2, 7. PRZEKŁADY 590 dzielają łupy Jerozolimy. Jeśli spoglądamy na kobietę, pałając namiętnością238, śmierć weszła przez nasze okna239. Jeśli pozwolimy, aby przez nasze uszy we- szło kłamstwo i krwawy sąd, wróg prześlizgnął się przez drugą bramę. Także jeśli opanował węch, smak i dotyk różnymi zapachami, słodkimi zapachami i czułymi uściskami, wówczas przeciwnicy przedarli się przez kolejne bramy i podzielą łupy godnej pożałowania Jerozolimy240. Dlatego widzimy, że kiedy z powodu zaciekłego prześladowania i śmiercionośnych rozkoszy ktoś odpada z Kościoła, heretycy skaczą z radości i Żydzi się cieszą, ponieważ są oni jed- nymi z prześladowców i są jakby zaliczani do pogan. 1, 12-13A. „I nie będziesz patrzył z góry na swego brata w jego dniu, w dniu jego wygnania. I nie będziesz się naśmiewał z synów Judy w dniu ich zatra- cenia i nie będziesz wynosił swoich ust w dniu ich ucisku, ani nie wejdziesz przez bramy mego ludu w dniu ich nieszczęścia”. LXX: „I nie będziesz patrzył z góry na dzień swego brata w dniu cudzoziemców. I nie będziesz się naśmie- wał z synów Judy w dniu ich zatracenia i nie będziesz mówił wyniośle w dniu ich ucisku, ani nie wejdziesz przez bramy narodów w dniu ich cierpienia”. Sens jest taki sam jak powyżej: Kiedy zginie każdy mężczyzna z góry Eza- wa z powodu morderstwa i przemocy popełnionych przeciwko swemu bratu Jakubowi i kiedy okryje się wiecznym wstydem, w żaden sposób nie uczyni tego, co czynił wcześniej przeciwko swemu rodzonemu bratu; gdyż nie bę - dzie patrzył z góry ani nie będzie poniżał swego brata kiedy zobaczy, że jego brat idzie na wygnanie, ani nie będzie się naśmiewał z synów Judy. Bowiem dwa plemiona, z wyjątkiem plemienia Lewiego, które panowały w Jerozoli- mie i były nazywane Judą, zostały zniewolone przez Chaldejczyków. I nie bę- dziesz mówił wyniośle, ani nie będziesz kpił z niepokoju swego brata, uważa- jąc się za jednego spośród zwycięzców. A w dniu spustoszenia i nieszczęścia mojego ludu nie wejdziesz w tryumfie przez bramę Jerozolimy. A nie uczynisz tego, gdyż ty tak samo będziesz cierpiał. Inna interpretacja: Kiedy wydaje ci się, że twój brat stał się niewolnikiem wskutek rozmaitych działań i zniewolony jest odsunięty od wiary Kościoła i przebywa nie w swoim, lecz w jakimś obcym mieście, żadną miarą nie bę - dziesz się radował, ponieważ i ty będziesz doznawał podobnych nieszczęść. Radowałeś się bowiem, gdy Jakub został wzięty do niewoli, a także skakałeś z radości z powodu synów Judy, którzy – jak rozumiemy – są uczniami Chry- stusa, w dniu ich nieszczęścia. Oznacza to, że dusza jest położona w środku, pomiędzy wadami a zaletami241 i że w każdej chwili może wybrać jedną lub 238 Por. Mt 5, 28. 239 Por. Jr 9, 21. 240 Por. Origenes, In Genesim hom. XIII 4, ed W.A. Baehrens, GCS 29, 119-120, tłum. S. Ka- linkowski: Orygenes, Homilie o Księdze Rodzaju. Homilie o Księdze Wyjścia, ŹMT 64, Kraków 2012, 139. 241 Por. Hieronymus, Commentaria in Epistulam ad Galatas III 5, 9, ed. G. Raspanti, CCL 73, Turnhout 2006, 162-163. 591 PRZEKŁADY drugą część. „Żadną miarą”, mówi, „nie będziesz wynosił swoich ust w dniu ucisku” (Ab 1, 12). Ten ucisk możemy rozumieć na dwa sposoby: cielesny, związany z prześladowaniami i grzechami, a także duchowy, kiedy dusza, zniewolona przez wrogów i ułomności, została uprowadzona do „Babilonu. Ani nie wejdziesz przez bramy mego ludu w dniu ich nieszczęścia” (Ab 1, 13); ponieważ kiedy nas uciska albo odstępstwo albo przyjemność i nieszczęsna świadomość opuszczenia swojej dawniejszej prostolinijności, wówczas przez waszą własną winę my z łatwością brniemy ku przeciwnym naukom, które się nam przymilają i nam schlebiają zamiast leczyć naszą ranę. Pocieszeniem w niedoli jest mieć na co oczekiwać, chociaż zostało to utracone. 1, 13B-14. „I nie będziesz patrzył z góry na jego nieszczęście w dniu jego spustoszenia i rzucisz się na jego mienie w dniu jego spustoszenia. Ani nie staniesz na rozstajach dróg, aby zabijać tych, którzy będą uciekać i nie oto- czysz jego ocalałych w dniu udręczenia”. LXX: „A także nie będziesz patrzył z góry na ich zgromadzenie w dniu ich zguby, ani nie przeciwstawisz się ich sile w dniu ich zguby, ani nie staniesz na drodze ich ucieczki, aby zabijać tych, którzy ocaleli, ani nie otoczysz ich uciekinierów w dniu udręczenia”. Kiedy ty sam staniesz się niewolnikiem i zostaniesz zniszczony przez pu- stoszącego Babilończyka, za różne rzeczy, których się dopuściłeś, nie zrobisz żadnej z tych, które następują: Nie będziesz patrzył z góry, ani nie wzgardzisz swoim bratem Jakubem w dniu jego spustoszenia, ani nie ustawisz się u boku wojska babilońskiego, czyli nie zwrócisz wojska przeciwko Judzie, kiedy zo- stanie zwyciężona przez wroga i zwróci się do ucieczki. I, kiedy zaczną ucie- kać przez dobrze znane sobie drogi, ścieżki i szlaki prowadzące na pustkowie, nie staniesz na rozdrożu, ani nie będziesz oczekiwał na uciekających na rozwi- dleniach dróg, aby zabijać tych, którzy uciekli, ani nie uwięzisz innych przyła- panych, ani ich nie schwytasz, ani nie przekażesz wrogom jako niewolników. Taki jest sens dosłowny. Musimy więc, zrozumiawszy krótko znaczenie oczywiste, zdążać ku tym znaczeniom, które są zaciemnione. Który z here- tyków nie patrzy z góry na ludzi Kościoła? Który nie raduje się z ich niedoli, gdy – z powodu grzechów ludu – są wydawani na prześladowanie, a wielu, albo przez słabą wiarę, albo dlatego, że nasienie upadło na miejsca skaliste242, popada w odstępstwo? Widzisz jak oni skaczą z radości, jak się cieszą, jak po- czytują nasze nieszczęście za swoje zwycięstwo. Podobnie niejako przyłącza- ją się do narodów i wybucha okrutne prześladowanie albo ze strony Żydów, albo ze strony tych, którzy udają, że są naszymi braćmi i noszą to samo imię. I kiedy jacyś zbiedzy albo pokutnicy uciekają, oni zajmują miejsce na skrzy - żowaniach dróg i ustanawiają dla nich sofizmaty i przedstawiają świadectwa jakby z Pisma Świętego, aby zaproponować tym zmęczonym i wyczerpanym ludziom wyborne poduszki i umieścić je pod każdym łokciem i rękami. Toteż dzieje się tak, że ci, którzy może albo odważnie przetrwaliby prześladowanie albo uciekliby ze strachu, są oszukiwani fałszywymi naukami i ponownie są 242 Por. Mt 13, 5-6. 20-21; Mk 4, 5-6. 16-17. PRZEKŁADY 592 skuci łańcuchami w więzieniu błędów i ta wielka udręka staje się o wiele gor- sza niż nią była z powodu narodów. Łatwiej jest bowiem oswobodzić więzio- nego przez narody niż usidlonego sztuczkami heretyków. 1, 15-16. „Gdyż blisko jest dzień Pana dla wszystkich narodów. Tak jak uczyniłeś, stanie się tobie. Twoja zapłata wróci na twoją głowę. W jaki sposób bowiem piliście na mojej świętej górze, tak będą zawsze piły wszystkie na - rody i będą piły i połkną i będą jakby nie byli”. LXX: „Ponieważ blisko jest dzień Pana dla wszystkich narodów. Tak jak uczyniłeś, stanie się tobie. Twoja zapłata zostanie oddana na twoją głowę. W jaki sposób bowiem piliście na mojej świętej górze, tak będą piły wino wszystkie narody. Będą piły i połkną i będą jakby nie byli”. I przestaniesz to robić, o Idumeo, ponieważ przyjdzie na ciebie zemsta Pana. Jeśli bowiem według Jeremiasza ci, którzy nie mieli wyrównanych ra - chunków, będą pić i opróżnią kielich243, ty będziesz porzucona niczym niewin- na, lecz nie jesteś niewinna, lecz będziesz piła jak ta, która opróżnia kielich. Następnie to mówi: „Blisko jest dzień Pana dla wszystkich narodów” (Ab 1, 15), czytamy to samo u Jeremiasza i widzimy, że kielich Pana będzie dany do wypicia wszystkim narodom. Stąd jest tam powiedziane: „Złotym kieli - chem w ręce Pana był Babilon, którym upijał wszystkie narody” (Jr 51, 7). Ponieważ Asyryjczycy i Babilończycy ujarzmili wszystkie narody od Pro - pontydy244 i Morza Scytów245 i Morza Jońskiego albo raczej Egejskiego. Jeśli czytamy Herodota i dzieła historyczne Greków i barbarzyńców, widzimy jak na Babilończykach i Asyryjczykach spełniło się to, co zostało powiedziane: „Blisko jest dzień Pana dla wszystkich narodów” (Ab 1, 15). Tego zaś, co dodaje: „Tak jak uczyniłeś, stanie się tobie. Twoja zapłata wróci na twoją głowę” (Ab 1, 15), takie jest znaczenie, jak czytamy w psalmie: „Pamiętaj, Panie, synom Edomu, że w dniu Jerozolimy mówili: Spustoszcie ją, spustosz- cie ją aż do jej fundamentu” (Ps 137, 7). Stąd prorok złorzeczy Babilonowi: „Godna pożałowania córo Babilonu, szczęśliwy ten, kto odda ci twoją zapła - tę, którą nam zapłaciłeś. Szczęśliwy ten, kto pochwyci twoje dzieci i rzuci nimi o skałę” (Ps 137, 8-9). Bowiem, tak jak piłeś na mojej świętej górze Syjon z Babilończykami i radowałeś się, w ten sam sposób wszystkie narody, które razem z Tobą miał u boku Babilończyk, obrócą się przeciw tobie i będą piły i się radowały. I nie tylko będą piły, lecz także połykały, aby Idumejczy- cy byli jakby nieistniejący. A z pewnością gdy te same narody cię wypiją, zostaną wypite przez Medów i w ten sposób zemsta zatoczy koło, abyś został zniszczony przez Babilończyka tak samo jak ty zniszczysz Izraela, Babiloń - czyk zaś przez Meda i Persa. 243 Por. Jr 25, 15-16. 244 Dzisiejsze Morze Marmara. 245 Chodzi o Morze Czarne. Scytowie pojawili się na stepach nadczarnomorskich na przełomie VII i VI w. przed Chr. Zajęli teren od rzeki Prut aż po Doniec. W V w. przed Chr. zasiedlili Zakau- kazie i w ten sposób kontrolowali Morze Czarne i Morze Kaspijskie. 593 PRZEKŁADY Przestrzegajmy porządku interpretacji. Bliski jest, o heretyku, dzień Pana dla wszystkich narodów. Zbliża się czas sądu, w którym będzie mu - siał zostać wydany wyrok na wszystkie narody. W jaki sposób postępowałeś przeciwko ludziom Kościoła, tak wróci twój ból na twoją głowę i na czubek twej głowy spadnie twoja niesprawiedliwość 246. Ponieważ tak jak cieszyłeś się z ich gwałtownej śmierci i tak jak świętowałeś i ucztowałeś na mojej świętej górze, to jest w Kościele, piłeś nie mój kielich, lecz diabła, o którym u Habakuka zostało powiedziane: „Biada temu, kto upija swego towarzysza wprowadzając zamieszanie” (Ha 2, 15), tak samo wszystkie narody, albo