Galen z Pergamonu, O moich własnych księgach

VOX PATRUM 86 (2023) 123-162 DOI: 10.31743/vp.14606 ISSN: 0860-9411 eISSN: 2719-3586 Galen z Pergamonu O moich własnych księgach1 (De libris propriis liber – Περὶ τῶν ἰδίων βιβλίων) Łukasz Karczewski2, Judyta Krajewska3 (tłumaczenie i komentarz) 1. Wprowadzenie De libris propriis liber jest drugą częścią autobiograficznego dyptyku Galena z Pergamonu. Pierwsza zatytułowana De ordine librorum suorum ad Eugenianum, tłumaczenie wraz z obszernym Wstępem odnoszącym się do obydwu części została opublikowana w „V ox Patrum” 82 (2022) s. 265- 294. W Bibliografii dotyczącej De libris propriis liber nie wykazano litera- tury wymienionej już w części pierwszej. Zastanawiające jest, co skłoniło Galena do napisania bibliografii wła - snych pism, mimo że większość jego zachowanych dzieł zawiera elementy autobiograficzne. Czy wystarczającym wyjaśnieniem może być tekst będą- cy wprowadzeniem do katalogu jego dzieł w Delibris propriis liber? Wy- kazał w nim pobudki, które doprowadziły do utworzenia katalogu i opisał wydarzenia, które miały ostateczny wpływ na jego decyzję: 1 W tytule dzieła Galena wykorzystano adaptację znaczeniową greckich terminów „księga” oraz „rozdział” za słownikiem O. Jurewicza, gdzie: τό βιβλίον = księga (rodzaj nijaki – neutrum), a ἡ βίβλος = rozdział książki (rodzaj żeński – feminimum). Zob. O. Ju- rewicz, Słownik grecko-polski, Warszawa 2000, s. 149. 2 Mgr Łukasz Karczewski, doktorant, Instytut Historii, Wydział Nauk Hi - storycznych, Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie; e-mail: karczewski-lukasz@wp.pl; ORCID: 0000-0001-5654-040X. 3 Dr Judyta Krajewska, nauczyciel akademicki, Wydział Nauk Historycznych, Wydział Medyczny Collegium Medicum Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie; e-mail: j.iwanska@uksw.edu.pl; ORCID: 0000-0002-3070-1663. 124 Łukasz Karczewski, Judyta Krajewska Z tego więc powodu, jak również dlatego, że moje księgi są przedmiotem wszelkiego rodzaju haniebnych postępków, w wyniku czego różni ludzie, w różnych prowincjach, czytają 4 (moje księgi) pod różnymi imionami, z wszelkimi rodzajami cięć, uzupełnień i przeróbek. [Z tego powodu] zdecy- dowałem, że najlepiej będzie najpierw wyjaśnić przyczynę tych zniekształ - ceń, a następnie opisać zawartość każdego z moich własnych dzieł5. Poruszył również istotny problem, jakim było rozpowszechnianie jego dzieł, które – przyjmując kryteria współczesne – uzasadniało zarzuty po - stawione przez Galena. Dotyczyło to zarówno skopiowania jego utworu wraz z przypisaniem sobie prawa do jego autorstwa, jak również rozpo - wszechniania dzieła podpisanego Galen medyk, któremu autorstwu Galen zaprzeczał. Innym problemem był sposób dystrybucji dzieł. Według Petera Sin - gera w starożytnych dyskusjach na temat książek i ich docelowych od - biorców wyraźnie widać różnicę między ich prywatną dystrybucją między przyjaciółmi, wśród grona studentów czy słuchaczy, a bardziej formalnym rodzajem dystrybucji lub „publikacji” tekstu. W jednym z fragmentów De libris propriis liber Galen opisuje przypadki, kiedy utwory przeznaczone do czytania tylko w niewielkim kręgu, czasami tylko w gronie studentów – zazwyczaj napisane na konkretne prośby – zostały skopiowane i roz- powszechnione bez zgody autora i tym samym zyskały szerszą dystrybu - cję. Takie utwory są wyraźnie lub pośrednio określano jako niekompletne w porównaniu z dziełem, które ma być zaprezentowane szerszemu gronu odbiorców. Czasami dzieło niekompletne czy z błędami wracało do autora celem poprawy przed dalszym rozpowszechnianiem. Ważnym elementem tego procesu było zdeponowanie kopii swojej pracy w bibliotece publicz- nej, co umożliwiało – w procesie opisanym również przez Galena – zain - teresowanym czytelnikom nie tylko zapoznanie się z dziełem in situ, ale także wykonanie kolejnych kopii na ich prywatny użytek. Należy również pokreślić, że ἔκδοσις6 w czasach Galena ma niewiele wspólnego w pro- 4 ἀναγιγνώσκοντες / ἀναγιγνώσκω – dosł. ‘czytać, studiować’. W tym kontekście ‘mówić na piśmie’. Przez analogię do wcześniejszej wzmianki Galena o podpisaniu się kogoś imieniem „Galen” pod własnym tekstem jest to najlepiej ująć w języku polskim jako „wydają”. 5 Zob. poniżej (początek tekstu Galena). 6 Termin ten według słowników posiada ogólne znaczenie ‘wydawać’ lub ‘edy - tować dzieło (traktat)’. Zob. H.G. Liddell – R. Scott, A Greek-English Lexicon, Oxford 1996, s. 504; O. Jurewicz, Słownik grecko-polski, t. 1, Warszawa 2000, s. 270. Jednakże Galen z Pergamonu, O moich własnych księgach 125 cesem wydawniczym w czasach nowożytnych, kiedy to, jak stwierdził Singer, autor ani „wydawca” nie przygotowywali wielu egzemplarzy prze- znaczonych do obiegu. Udostępnienie utworu przyjacielowi, jak i szerszej publiczności z punktu widzenia autora polegało na przekazaniu lub udo - stępnieniu tylko jednego egzemplarza, z którego mogły być sporządzone kolejne kopie. W przeciwieństwie do nowożytności w starożytności nie było wyznaczonej dokładnej liczby osób mających dostęp do egzemplarza celem sporządzenia kopii, jak również nie ograniczano ilości sporządza - nych odpisów 7. Jak wynika z tekstu De libris propriis liber , taki rodzaj upowszechniania stwarzał możliwości do nadużyć. Główny tekst De libris propriis liber podzielony jest na osiemnaście rozdziałów zatytułowanych następująco: • [O dziełach], które powstały w czasie pierwszego [mojego] pobytu w Rzymie]; • Księgi, zestawione przez mnie, które zostały mi przekazane przez pewne grupy w trakcie podróży do domu; • Dzieła na temat anatomii; • O różnicach między chorobami oraz o różnicach między objawami; • Terapeutyka; • Charakter prac na temat prognozowania [chorób]; • Komentarze na temat [prac] Hippokratesa; • O różnicach w poglądach z Erisistratusem (z Keos); • Dzieła odnoszące się do Asklepiadesa; • O różnicach pomiędzy lekarzami empirykami; • O różnicach pomiędzy metodykami; • O księgach użytkowanych jako argument dowodowy; • Księgi na temat filozofii moralnej; • Prace na temat filozofii Platona; • Prace dotyczące filozofii Arystotelesa; • Prace dotyczące dzieł filozofów stoickich; • Prace na temat filozofii Epikura; • Prace na temat zainteresowań językowych i retorycznych. w omawianych przez Galena przypadkach nie zawsze było to dzieło przeznaczone dla szerszej grupy odbiorców, a jedynie pisemko sporządzone na własne potrzeby (jako szkol- ny traktat lub rodzaj skryptu dla studentów). 7 P. Singer, New Light and Old Texts: Galen on His Own Books, w: Galen’ s Treatise Περὶ Ἀλυπίας (De indolentia) in Context, Leiden 2018, s. 91-94. 126 Łukasz Karczewski, Judyta Krajewska Galen omówił krótko treść każdej wymienionej książki i w wielu przy- padkach opisał historyczne tło oraz okoliczności jej powstania, określił jej rodzaj i odbiorcę. De libris propriis liber zawiera unikalne informacje na temat dzieciństwa Galena, dwóch okresów jego życia w Rzymie, pożaru, który miał miejsce w Świątyni Pokoju w stolicy imperium w 192 roku oraz zarazy podczas panowania Antoninusa Piusa nazywanej „plagą Antoninu- sa”. Galen podał tytuły, a nawet streszczenia wielu zaginionych dzieł nie tylko własnych, a także swoich poprzedników i współczesnych (filozofów i lekarzy). W późniejszych wiekach, idąc za przykładem Galena, uczeni tworzy - li swoje autobibliografie. Przykładem może być Girolamo Cardano, któ - ry w 1543 roku, jeszcze przed osiągnięciem szczytu kariery i napisaniem swoich najbardziej znanych oraz charakterystycznych dla swojej twórczo- ści dzieł (np. De sapientia), napisał De libris propris i przedstawił chrono- logicznie oraz w formie narracyjnej swoje dzieła. 2. Wydania tekstu Galeni librorum pars tertia, catalogum eorum proximè sequens pagina monstrabit , ed. A. Cratander, Basileae 1538. Galeni librorum pars tertia , t. 3, ed. A. Manutius, Venise 1525. Claudii Galeni opera omnia , t. 19, ed. C.G. Kühn, Leipzig 1821, s. 8-48. Claudii Galeni scripta minora , ed. G. Helmreich, Leipzig 1891, s. 80-124. Hayes E. – Nimis S.A., Galen: three treatises: on my own books, on the order of my own books, & that the best physician is also a philosopher: an intermediate Greek reader: Greek text with running vocabulary and commentary , Oxford 2014. Boudon-Millot V ., Galien: Introduction générale; Sur l’ordre de ses propres livres; Sur ses propres livres; Que l’excellent médecin est aussi philosophe , Paris 2007. 3. Przekłady nowożytne Niemieckie Brodersen K. – Hiersemann A. – Steger F., Galenos: Arzt und Philosoph. Fünf autobi - ographische Schriften , Stuttgart 2021. Galen z Pergamonu, O moich własnych księgach 127 Angielskie Singer P., Galen: Selected works , Oxford 2001. Hayes E. – Nimis S.A., Galen: three treatises: on my own books, on the order of my own books, & that the best physician is also a philosopher: an intermediate Greek reader: Greek text with running vocabulary and commentary , Oxford 2014. Francuskie Boudon-Millot V ., Galien: Introduction générale; Sur l’ordre de ses propres livres; Sur ses propres livres; Que l’excellent médecin est aussi philosophe , Paris 2007. Włoskie Vegetii M., Claudius Galenus: Nuovi scritti autobiografici , Roma 2013. Hiszpańskie Martínez Manzano T., Claudi Galè: Tratados filosóficos y autobiográficos , Madrit 2002. Rosyjskie Гален, О собственных книгах , пер. и примеч. И .В. Пролыгина, „Философское антиковедение и классическая традиция” 11/2 (2017) s. 1-42. Гален, О моих боззрения, пер. Е.В. Афонасина, „ Философское антиковедение и классическая традиция” 10/1 (2016) s. 190-215. 4. Bibliografia Degen R., Galen im Syrischen: Eine Überschrift über die sirische Überlieferung der Werke Galen , w: Galen: Problems and Prospects , red. V . Nutton, London 1981, s. 131-166. Fichtner G., Corpus Galenicum: Verzeichnis der galenischen und pseudogalenischen Schriften, Tübingen 2004. Mani V ., Die griechische Editio „princeps” des Galenos (1525), ihre Entstehung und ihre Wirkung, „Gesnerus” 13 (1956) s. 29-52. Mohadi M., The House of Wisdom (Bayt al-Hikmah) and Its Civilizational Impact on Islamic libraries: A Historical Perspective , „Mediterranean Journal of Social Sci - ences” 8/5 (2017) s. 186. 128 Łukasz Karczewski, Judyta Krajewska Nutton V ., The Chronology of Galen’ s Early Career , „The Classical Quarterly” 23/1 (1973) s. 158-171. Singer P.N., Galen, Selected works, The Worlds Classic , Oxford – New York 2001. Ullmann M., Die Medizin im Islam, „Journal of the American Oriental Society” 95/3 (1975).