Galen z Pergamonu, O moich własnych księgach

5. Przekład Galen z Pergamonu, O moich własnych księgach8 [s. 8] Ważność twojej porady dotyczącej katalogowania moich zacho- wanych ksiąg, Bassusie, została wykazana przez wydarzenia. Niedaw - no byłem w Sandalarium, na [terenie] Rzymu, w którym jest największe skupisko księgarń, gdzie byłem świadkiem sporu o to, czy pewna ksi ęga [wystawiona] na sprzedaż była moja czy kogoś innego. [Ksi ęga ta] była podpisana: Lekarz Galen. Ktoś j ą kupił jako moją, a ktoś inny – [był to] człowiek miłujący literaturę – poruszony podpisem, [s. 9] zechciał poznać jej tematykę. Po przeczytaniu pierwszych dwóch wierszy natychmiast usunął podpis [Galen medyk] 9, mówiąc wprost: „To nie jest język Gale - na – księga jest podpisana fałszywie”. [Człowiek] ten, o którym mowa, posiadał podstawy edukacji , jaką otrzymywały greckie dzieci w zakresie gramatyki i retoryki. Wielu spośród współczesnych lekarzy i filozofów nie potrafi poprawnie (ze zrozumieniem) czytać, a jednak często nauczają tej największej i najwspanialszej nauki – spośród wszystkich sztuk – którą jest filozofia lub medycyna. Tego rodzaju zaniedbania [w wykształceniu] miały swój początek wiele lat temu, kiedy byłem jeszcze młodzieńcem, jednak nie osiągnęło [wówczas] jeszcze takiej skrajności, jak ma to miejsce w czasach obecnych. Z tego więc powodu, jak również dlatego, że moje ksi ęgi są przedmiotem wszelkiego rodzaju haniebnych postępków, w wyniku czego różni ludzie, w różnych prowincjach, czytaj ą (moje księgi) pod różnymi imionami, z wszelkimi rodzajami cięć, uzupełnień i przeróbek. [Z tego powodu] zdecydowałem, że najlepiej będzie najpierw wyjaśnić przyczynę tych zniekształceń, [s. 10], a następnie opisać zawartość każdego z moich 8 Przekładu dokonano z greckiego tekstu krytycznego opracowanego przez: C.G. Kühn, Claudii Galeni opera omnia, t. 19, Leipzig 1821, s. 8-48. Uzupełniono również tłu- maczeniem: Hunaīn ibn Isḥāq on His Galen Translation, ed. J.C. Lamoreaux, Provo-Utah 2016 oraz Hunaīn ibn Isḥāq, über die syrischen und arabischen Galen-übersetzungen, ed. G. Bergsträsser, Leipzig 1925. 9 To znaczy stronę, na której znajdowało się imię Galena. Galen z Pergamonu, O moich własnych księgach 129 własnych dzieł. Cóż, jeśli chodzi o fakt, że moje księgi są wydawane przez ludzi pod ich nazwiskami, mój najdroższy Bassusie, sam znasz powód 10: [jakim jest] przekazane [ich] bez podpisu, przyjaciołom lub uczniom, po - nieważ nie zostały napisane z myślą o publikacji, ale na prośbę tych osób, które pragnęły otrzymać zapis wykładu, w którym uczestniczyły. Kiedy z czasem niektóre z tych osób zmarły, ich następcy weszli w posiadanie pism, [które] spodobały się im i zaczęli wydawać je jako własne [ lac.]11. Przejmując je od właścicieli, wrócili do swoich krajów i po krótkim czasie zaczęli je rozpowszechniać, każdy w inny sposób. Ostatecznie wszyscy spośród nich zostali wykryci, a wielu z tych, którzy odzyskali dzieła, opa- trzyło je moim imieniem. [Następnie] odkryli rozbieżności między nimi a kopiami będącymi w posiadaniu innych osób i przesłali je do mnie, abym je skorygował. Jak już wspomniałem, nie zostały one napisane w celu upowszech - nienia, ale aby trafiły do rąk i [na] potrzeby tych, którzy o nie prosili, naturalne jest, że niektóre z nich zostały rozszerzone, a inne – streszczo - ne. Interpretacja zawartej w nich wiedzy teoretycznej wykazuje różnice [s. 11] pod względem kompletności 12. Te wyżej wymienione dzieła, na - pisane dla wspomnianych ludzi, nie mogły być ani dobre, ani całkowicie dokładne w celu ich nauczania. Takie osoby nie byłyby w stanie dokład - nie nauczyć się całego zagadnienia, jeśli uprzednio nie posiadłyby jakiejś [wiedzy], która byłaby im niezbędna 13. Niektóre z tych wymienionych ksiąg mi przypisywanych, mają takie tytuły, jak Wytyczne, inne [opisane jako] Szkice albo Konspekty, lub też [jako] Przewodniki. Ja po prostu dawałem je moim uczniom bez takiego tytułu i właśnie z tego powodu, kiedy dostały się w obce ręce, otrzymywały jakieś różne tytuły, od tych którzy je otrzymali. Te, które zostały odesłane do mnie w celu korekty, zdecydowałem się opatrzeć tytułem „dla początkujących”. I właśnie od tych dzieł rozpocznę. 10 Tekst grecki: αὐτὸς οἶσθα. 11 Tekst grecki: αὐτοῖς ἀνεγίγνωσκον ὡς ἴδια***. 12 Galen uważa, że te skrótowe dzieła nie były kompletne i nie zawierały pogłębionych rozważań teoretycznych, w jego przypadku popartych przykładami konkretnych badań. 13 Podstawowej wiedzy dla danego zagadnienia. 130 Łukasz Karczewski, Judyta Krajewska [O dziełach], które powstały w czasie pierwszego [mojego] pobytu w Rzymie]14 1. Ja sam nie posiadałem wszystkich tych kopii, które podyktowa - łem młodzieńcom na początku [ich] studiów, lub w niektórych przy - padkach dałem przyjaciołom na ich prośbę. Ale kiedy przybyłem drugi raz do Rzymu, zostały mi one przesłane [ s. 12] w celu korekty i w tym miejscu umieściłem na wstępie tytuł [ lac.]15 „Dla początkujących” – na tych, które powinny być poznawane jako pierwsze przez studentów medycyny. Są w nich bowiem różnice według rodzaju trzech systemów myślowych 16. Powiedziałem „według rodzaju”, ponieważ istnieją pewne różnice, których początkujący może nauczyć się później. Nazwy tych trzech systemów myślowych są powszechnie znane [dogmatyczny okre - ślany również jako logiczny, drugi to system empiryczny, trzeci zaś me - todyczny] 17. Poszczególne własności i różnice każdej z nich są opisane w owej książce. Podyktowałem również [książki] dla początkujących O kościach18 oraz O pulsie 19; a podczas tego pobytu zostały ofiarowa - ne przyjacielowi i platończykowi dwie książki, pierwsza opisująca ana - 14 W latach 162-166. Chronologia, zob. P.N. Singer, Galen, Selected works , The Worlds Classic, Oxford – New York 2001, s. L. Na temat wczesnej kariery Galena, zob. V . Nutton, The Chronology of Galen’ s Early Career , „The Classical Quarterly” 23/1 (1973) s. 158-171. 15 τὴν ἐπιγραφὴν *** – tekst uszkodzony. 16 τῶν τριῶν αἱρέσεων. Termin ἡ αἱρέσεις jest problematyczny w tym kontekście do prawidłowego oddania go języku polskim. Jego podstawowe znaczenia, w jakim może być użyty przez Galena to: ‘studium, studiowanie (czegoś), szkoła filozoficzna, stronnic- two’. Por. Jurewicz, Słownik, t. 1, s. 17. 17 W nawiasie kwadratowym jest tekst, który wydawca – w taki właśnie sposób – oznaczył fragment dodany przez siebie, wykorzystując inne wersje rękopisów niż rękopis edytowany przez wydawcę (niestety, wydawca nie napisał, z jakiej wersji jest to dodatek). 18 Na temat dzieła O kościach (τὸ περὶ τῶν ὀστῶν), jako o piśmie, które Galen dedykował dla uczących się, wspomina Hunaīn ibn Isḥāq, jako: Księga o kościach (arab. Kitāba fī al-ʽiẓām ). Por. Hunaīn ibn Isḥāq on His Galen Translation , ed. i tł. J.C. Lamoreaux, Provo-Utah 2016, § 9. Tekst grecki: Galen, De ossibus ad tirones , t. 2, Kühn, s. 732-778. 19 τὸ περὶ τῶν σφυγμῶν […]. ὁ σφυγμός – ‘bicie serca’, ogólnie ‘pulsacja (żył lub tętnic)’. Por. Liddell-Scott, s. 1742. Hunaīn ibn Isḥāq wspomina dwa dzieła O pulsie: krót- sze i dłuższe. Krótsze dzieło Księga o pulsie dla poczatkujących (arab. K. ilā Ṭūṭaran fī an-nabaḍ) jest skierowane do uczących się (adeptów sztuki medycznej). Por. Hunaīn ibn Isḥāq on His Galen Translation § 7. Tekst grecki: Galen, De pulsibus libellus ad tirones, t. 8, Kühn, s. 453-492. Galen z Pergamonu, O moich własnych księgach 131 tomię żył i tętnic20, druga – nerwów 21, oraz Zarys empiryzmu 22. Żadne z tych dzieł nie było w moim [s. 13] posiadaniu, dopóki nie przybyłem do Rzymu po raz drugi. Były też inne prace napisane dla przyjaciół, których kopie zachowałem, ponieważ zostały one właściwie wykonane. Wśród nich są dwie księgi O przyczynach oddychania oraz trzy O gło- sie23, które zostały zaadresowane do pewnego człowieka w randze kon - sularnej imieniem Boethos, praktykującego filozofię Arystotelesa. Do niego również zostały zaadresowane [pisma] O anatomii Hippokrate - 20 τὸ μὲν φλεβῶν καὶ ἀρτηριῶν. Hunaīn ibn Isḥāq mówi o tej książce, że Galen opisuje w niej żyły wraz z arteriami: „ Księga o żyłach i arteriach , (K. fī tašrīḥ al-ʽurūq wa-l-aurād). Jest ona zawarta jest w jednym maqāla. Również jest przeznaczona dla po - czątkujących”, Galen, De pulsibus libellus ad tirones, t. 2, Kühn, s. 831-856. Hunaīn ibn Isḥāq również relacjonuje o tym dziele. Według jego przekazu Księga o żyłach i arteriach składa się z jednego maqāla. Mówi o tym dziele w następujący sposób: „Napisał ją dla uczniów i zatytułował anṭšāns. Jeśli chodzi o Aleksandryjczyków (اهل الاسكندرية ,)[to] po- dzielili ją i uczynili [z] niej dwa eseje jeden, jeden esej dotyczący żył i jeden dotyczący arterii. Jest ona zawarta jest w jednym maqāla. Również jest przeznaczona dla początku- jących”. Zob. Hunaīn ibn Isḥāq on His Galen Translation § 12. Tekst grecki: Galen, De venarum arteriarumque dissectione, t. 2, Kühn, s. 831-856. 21 Περὶ νευρῶν ἀνατομῆς – Hunaīn ibn Isḥāq wspomina Księgę o nerwach (arab. K. fī tašrīḥ al-ʽaḏal) jako zawartą w jednym tomie i przeznaczoną dla uczących się (po- czątkujących). Por. Hunaīn ibn Isḥāq on His Galen Translation § 11. Tekst grecki: Galen, De nervorum disectione, t. 2, Kühn, s. 831-856. 22 τῆς ἐμπειρικῆς ἀγωγῆς ὑποτύπωσις – Galen wspomina tutaj dzieło De sectis, ad eos qui introducuntur. Por. Galen, De pulsibus libellus ad tirones , t. 2, Kühn, s. 64-105. Hunaīn ibn Isḥāq pisze o tym dziele – Księga o sektach (K. fī faraq ), że jest to utwór przeznaczony dla początkujących. Galen sporządził go podczas swojej pierwszej wizyty w Rzymie. Por. Hunaīn ibn Isḥāq on His Galen Translation § 5, s. 8-11. 23 τὰ περὶ φωνῆς τέτταρα – Hunaīn ibn Isḥāq pisze o dziele na temat głosu dwukrot- nie. Na temat pierwszego utworu Księga na temat anatomii organu głosu mówi, że składa się on z jednego tomu i jest niesłusznie przypisywane Galenowi. Hunaīn uważa, że księga ta nie pochodzi ani od Galena, ani od żadnego innego starożytnego autora, ale została z ja- kiegoś powodu skompilowana przez jakiegoś bliżej nieznanego autora na podstawie pism Galena i jemu mylnie przypisywana. Jednakże zdaniem Hunaīn ibn Isḥāqa kompilator (ǧāmiʽ) tego dzieła był ḍaʿīf (słaby), co oznacza, że jego umiejętności nie dorównywały wiedzy Galena. Por. Hunaīn ibn Isḥāq on His Galen Translation , § 35, s. 50-51. Drugie dzieło Galena na temat głosu jest opisywane przez Hunaīn ibn Isḥāqa jako Księga głosu (K. aṣ-ṣaut). Różnica w relacji ibn Isḥāqa dotyczy objętości ksiąg. Wspomina on, że dzie- ło to skomponowane jest w czterech artykułach (maqālāt). Por. Hunaīn ibn Isḥāq on His Galen Translation, § 40 oraz 54. 132 Łukasz Karczewski, Judyta Krajewska sa24, a następnie O anatomii Erisistratosa 25. Są one napisane bardziej ambitnie z powodu pewnego Martialisa – te dwa pisma zachowały się do dziś w posiadaniu wielu osób. Martialis cieszył się w tym czasie wielką reputacją. Pomimo ponad siedemdziesięciu lat był niezwykle złośliwą i wrogo nastawioną osobą. Słyszał od wszystkich, którzy wówczas tam byli, jak został pochwalony wykład, jaki wygłosiłem na temat anato - mii26, oraz odnośnie do moich nauk, które zaprezentowałem przy tej okazji. Zapytał jednego z moich przyjaciół, jaki reprezentuje system myślowy (sektę). Odpowiedź była taka, że tych, którzy nazywali siebie hippokratejczykami lub praksagorejczykami i temu podobne, uważałem za niewolników i [s. 14] osobiście brałem od każdego z nich [tylko] to, co dobre 27. Następnie zapytał, którego ze starożytnych [medyków] naj - bardziej podziwiam. […] 28. Martialis zadeklarował wyższość Erisistra - tosa w każdej sztuce, ale przede wszystkim w tej [dotyczącej anatomii]. Więc to dzięki niemu napisałem sześć książek o anatomii Hippokratesa i trzy o anatomii Erasistratosa – raczej w wojowniczym duchu. Również przy innej okazji przemawiałem publicznie na temat ksiąg starożytnych 24 τὰ περὶ τῆς Ἱπποκράτους ἀνατομῆς – De Hippocratis anatomia . Na temat tego dzieła, zob. M. Ullmann, Die Medizin im Islam , Leiden 1970, s. 54. Hunaīn ibn Isḥāq wymienia je w swoim spisie przekładów Galena jako Księgę na temat nauki anatomii Hippokratesa (K. at-tašrīḥ ʽalā ra’y Buqraṯ ). Wspomina również, że Galen skompo - nował tą księgę w pięciu artykułach ( maqālāt ) w bardzo młodym wieku z przeznacze - niem dla Boetiusa. Por. Hunaīn ibn Isḥāq on His Galen Translation , § 30, s. 46-47. 25 περὶ τῆς Ἐρασιστράτου ἀνατομῆς – De Eraristrati anatomia . Hunaīn ibn Isḥāq wymienia Księgę na temat wiedzy anatomicznej Erisistratusa (arab. K. fī ʽilm Arāsīsṭrāṭus fī t-tašrīḥ) składającą się z trzech maqālāt, również napisaną w młodym wieku z prze- znaczeniem dla Boetiusa. Celem tej pracy miało być wyjaśnienie, co na temat anatomii napisał Erasistratus. Następnie zaś wykazanie, w których miejscach został skorygowany i w czym się mylił. Por. Hunaīn ibn Isḥāq on His Galen Translation, § 31, s. 46-47. Zob. Ullmann, Die Medizin, s. 54. 26 Tekst grecki: εἰς ἀνατομικὸν πρόβλημα τούς τε λόγους. 27 Galen ma tu na myśli zwolenników Hippokratesa i Praksagorasa oraz innych wpływowych medyków. Praksagoras z Kos urodził się około 340 przed Chrystusem. Był założycielem medycznej szkoły w Aleksandrii. Galen uważał go za wpływową postać w greckiej medycynie. Prawdopodobnie znał również jego prace z zakresu anatomii, nauk przyrodniczych oraz dotyczących leczenia chorób. Praksagoras przy - jął odmianę Hippokratesowej teorii czterech humorów (krwi, flegmy, żółtej żółci i czarnej żółci), która była uznawana przez większość medyków. Na temat Praksa - gorasa, por. P. Prioreschi, A History of Medicine , t. 2: Greek Medicine, Omaha 1996, s. 513-518. 28 ἐπαινοῖμι *** – luka w tekście. Galen z Pergamonu, O moich własnych księgach 133 lekarzy, a tematem, który został mi postawiony, była praca Erisistra - tosa O puszczaniu krwi 29. W księdze został umieszczony szkic w zwy- czajnym stylu, a ponieważ wskazane zostało upuszczanie krwi ( flebo- tomia), skierowałem kilka dalszych uwag do Martialisa, aby zirytować człowieka mieniącego się erisitrateńczykiem ( Erasistráteion 30). Skoro to przemówienie spotkało się z dobrą reakcją, mój przyjaciel, który był wrogi Martialisowi, prosił mnie, abym podyktował to, co powiedziałem osobie biegłej w pisaniu, któr ą do mnie niezwłocznie wyśle, aby mógł (tj. mój przyjaciel) użyć tego tekstu przeciwko Martialisowi podczas badania pacjentów 31, gdybym ja nagle musiał opuścić Rzym i powró- 29 τοῦ περί αἵματος ἀναγωγῆς Ἐρασιστράτου. Galen sporządził dwa dzieła na te - mat upuszczania krwi: Galeni, De venesectione adversus Erasistratum , t. 11, Kühn, s. 147-186; De curandi ratione per venae section , Kühn, t. 11, s. 250-316. Hunaīn ibn Isḥāq wspomina księgę na temat upuszczania krwi (arab. K. al-faṣada), którą napisał Ga- len w trzech artykułach/księgach (maqālāt). W pierwszym maqālāt zajmuje się odparciem błędnych twierdzeń Erisistratusa, który zabraniał stosowania zabiegu zwanego flebotomią (arab. al-faṣada). W drugim maqālāt odpiera zwolenników (ʾaṣḥāb) Erisistratusa w Rzy- mie w zagadnieniach dotyczących tego samego tematu. Trzeci maqāla obejmuje relację stanowiska samego Galena na temat tego zabiegu. Por. Hunaīn ibn Isḥāq on His Galen Translation, § 76, s. 80 i 83. 30 Tekst grecki: […] πλείω πρὸς αἰτὸν εἶπον ὅπως λυπήσαιμι τὸν Μαρτιάλιον, Ἐρασιστράτειον εἶναι προσποιούμενον. Galen rozumie przez termin Ἐρασιστράτειον, że Martialius uważał sam siebie za ucznia Erisistratusa (szczególnie w zakresie anatomii, jak sugeruje wypowiedź Galena). Erasistratus był reprezentantem tzw. szkoły dogmatycznej (δογματικοί lub λογοί), czyli tzw. „sekty” medycznej. Dogmatycy nie uznawali siebie jako tworzących odrębną „sektę” (jakiś nowy nurt w myśli medycznej), która byłaby gło- sicielką jakiś nowych zasad i metod pracy. Byli oni zwolennikami stosowania dawnych i wypróbowanych sposobów w pracy metodologicznej lekarza. Szkoła dogmatyczna sku- piała zatem lekarzy o tych samych poglądach. Na ten temat patrz szerzej: P. Prioreschi, A History of Medicine, t. 3: Roman medicine, Omaha 1999, s. 98-99. 31 […] ἐν ταῖς τῶν νοσούντων ἐποσκέψεσιν. Starożytnej praktyce medycznej to - warzyszył nieustanny element rywalizacji i dyskusji publicznych. W przypadkach braku teorii, która byłaby powszechnie akceptowalna, lekarzom towarzyszyła dyskusja mająca na celu publiczną akceptację teorii przez nich wypracowanej. Ponieważ nie istniała insty- tucja uprawniona do nadawania powszechnie akceptowalnych kwalifikacji, jak również gwarantujących zatrudnienie (z wyjątkiem wspomnianych przez samego Galena „syste - mów myślowych” lekarskich jak np. zwolennicy szkoły Hipokratesa, „Hipokratejczycy”, czy Erasistratusa, „Erasistrateńczycy”), lekarze musieli zabiegać o patronat osób, które zagwarantują im utrzymanie. Szerzej: „Wstęp”, w: Galen, Selected works, The Worlds Classic, Oxford – New York 2001, s. XX-XXI. „Przyjaciel”, wspomniany przez Galena, chciał prawdopodobnie posiadać pismo z jednej spośród takich publicznych obron, aby móc posiąść dzięki niemu wiedzę na temat argumentacji i odpierania ewentualnych zarzu- 134 Łukasz Karczewski, Judyta Krajewska cić do swojego rodzinnego miasta 32. Kiedy później wróciłem do Rzymu podczas mojej drugiej wizyty, [przybywszy] na wezwanie cesarzy, [ s. 15.] przyjaciel, który zabrał ten dokument, zmarł, ale ku mojemu zdu - mieniu książka, napisana w kontekście rywalizacji oraz w konkretnym momencie, kiedy byłem całkiem młody (jeszcze w moim trzydziestym czwartym roku życia), była teraz w posiadaniu dużej liczny osób. Od tego momentu postanowiłem nie wygłaszać już publicznych wykładów ani pokazów, ale poświęcić się większej sprawie uzdrawiania chorych. Zdawałem sobie bowiem sprawę, że zawistnicy nie mogą znieść, gdy ktoś wychwala lekarza, [jednocześnie] nie odrzucając go jako lekarza, który jedynie mówi [o leczeniu]. W nadziei, że uniknę ich oszczercze - go języka, postanowiłem nie mówić nic więcej, niż było to absolutnie konieczne w czasie leczenia. Powstrzymywałem się jednak od wygła - szania wykładów przed dużymi tłumami, jak to robiłem wcześniej, oraz od przeprowadzania publicznych pokazów, sama bowiem moja praktyka zawodowa pokazywała poziom moich zdolności. Następnie pozostałem w Rzymie przez kolejne trzy lata, aż do wy - buchu wielkiej zarazy 33, po zakończeniu której natychmiast wyjechałem z miasta do mojej ojczyzny [ lac.]34. Do tego okresu należy również na - pisanie na życzenie Boetiosa sześciu ksiąg Poglądy Hipokratesa i Plato- na35 oraz O używaniu części ciała36. [s. 16] Boetios opuścił Rzym przede tów zwolenników innych teorii leczenia (sytemu myśli medycznej) w czasie, kiedy sam będzie publicznie badał pacjentów oraz zabiegał o pozyskanie patrona. 32 Galen opuszcza pierwszy raz Rzym około 166 roku. Szerzej na temat chronogra- fii pierwszego pobytu w Rzymie, zob. Nutton, The Chronology of Galen’ s Early Career, s. 158-171. 33 Plaga 166 roku. 34 W tekście następuje luka: […] εἰς τῆν πατρίδα· μηδενὶ *** ἐν τῷ χρόνῳ τούτῳ […]. 35 περὶ τῶν Ἱπποράτους καὶ Πλάτωνος δογμάτων στ’ βιβλία – chodzi o: De pla- citis Hippocratis et Platonis libri IX , t. 5, Kühn, s. 181-805, które jest jednym z głów- nych dzieł Galena. Hunaīn ibn Isḥāq mówi, że Księga poglądów Hippokratesa i Platona (K. raʾy Ibuqrāt wa-Flāṭun) składała się nawet z dziesięciu ksiąg (maqālāt). Zob. Hunaīn ibn Isḥāq on His Galen Translation, § 48, s. 60 i 61. Por. również: Galen, Selected works, przyp. 6, s. 398. 36 περὶ δὲ μορίων χρεὶας – De usu partium libri XVII , t. 3, Kühn, s. 1-939; t. 4, s. 1-336. Jest to największe dzieło Galena na temat anatomii. Zob. Galen, Selected works, przyp. 6, s. 398. Hunaīn ibn Isḥāq wzmiankuje to dzieło (arab. K. fī manāfi al-aʽ ḍā / كتاب منافع الاعضاء ,)nie podając jego tytułu i dokładną zawartość. Por. Hunaīn ibn Isḥāq on His Galen Translation, § 51, s. 62-63. Galen z Pergamonu, O moich własnych księgach 135 mną, mając te dzieła w swoim posiadaniu. Jego celem była Syro-Palestyna, gdzie też zmarł. Obie te prace ukończyłem po dłuższym czasie, po powro- cie do rodzinnego miasta bowiem napotkałem szereg przeszkód, o których opowiem w odpowiednim czasie. [Księgi, zestawione przeze mnie, które zostały mi przekazane przez pewne grupy w trakcie podróży do domu]37 2. Wróciłem więc do rodzinnego miasta po ukończeniu trzydziestego siódmego roku życia38 i tam znalazłem trzy książki, które zostały napisane przed moim wyjazdem z Pergamonu, kiedy pojechałem do Smyrny na stu-