Galen z Pergamonu, O moich własnych księgach

ni. W dziesiątej [opisuje] dolną część nogi i jej mięśnie [oraz] górną część nogi i jej mięśnie, jak również staw kolanowy. Trzecia [księga mojego pod- sumowania obejmuje rozdziały] od jedenastej do piętnastej księgi Marinu- sa. Jedenasta [księga] Marinusa zawiera rozdziały: „Czy jakikolwiek płyn dostaje się do płuc z pleców podczas wdechu i czy jakikolwiek powietrze przedostaje się do żołądka podczas jedzenia”. Druga [księga jest] na temat żołądka, dalej na temat tchawicy, płuca, serca i ducha w okolicach serca. Dwunasty [rozdział] dzieła dotyczy wątroby i zawartej w niej żółci, śle - dziony, jelit i błony, do której są przymocowane jelita. [Rozdział] trzynasty rozpoczyna [opisem] jelit. [ s. 29] Następnie przechodzi [do opisu] nerek, przewodów odprowadzających mocz do pęcherza, pęcherza, moczowodu i cewki moczowej. Następnie [pisze] na temat trzonu prącia, [opisuje] mę- skie i żeńskie genitalia, macicę, zarodek oraz jądra, które nazywane są bliź- niakami, oraz na temat części gruczołowatych. W czternastym [rozdziale] zawarty jest opis anatomii wszystkich żył nad wątrobą. W piętnastym opi- suje żyłę biegnącą od serca do wątroby, wszystkie żyły powyżej wątroby i wreszcie wszystkie tętnice. Czwarta [część] mojego podsumowania obej- muje pięć ksiąg, od szesnastej do dwudziestej. Część szesnasta zawiera pytania i spostrzeżenia na temat mózgu, na przykład tego, czy występuje w nim pulsowanie w momencie jego ruchu i czy nastąpiło to w momen- cie nabrania oddechu. Następnie przechodzimy do zagadnień [związanych z] rdzeniem kręgowym i oponą twardą. W siedemnastej księdze [opisuje] mechanizm działania oraz rolę mózgu, [dalej w osiemnastym68 rozdziale 67 Wstawka wydawcy: περὶ τραχήλου φύσεως […]. 68 Edycja Kühna w tym miejscu nie zawiera numeracji. Uzupełnienie przekładu za- czerpnięte za edycją Claudii Galeni Pergamoni (Scripta minora, t. 2, ed. I. Müller, Leipzig 1891, s. 108). Galen z Pergamonu, O moich własnych księgach 143 zaprezentowany jest] mimowolny ruch69 i różnice między nerwami, a także niektóre [ruchy] przez nie generowane. W dziewiętnastym [opisuje] [s. 30] nerwy, które mają swój początek w mózgu oraz [pisze] o zmysłach węchu i jego zdolności percepcji, [dalej na temat] nerwów prowadzących do oczu, które Herofilos70 i Erasistratos71 nazywają kanałami72 [lac.]73. 69 Galen w dziele o ruchach mięśni opisuje zagadnienie nieświadomego ruchu na przykładzie oddychania, który jest ruchem naturalnym, albowiem istota żywa (człowiek lub zwierzę) oddycha nieświadomie w czasie snu lub w stanie otępienia (nieprzytomno- ści). Zob. Galen, De motu musculorum, ed. Kühn, t. 4, Lipsiae 1822, s. 440-444. 70 Hierofilos z Chalcedonu (335-280). 71 Żył w latach 304-250. 72 πόρους / ὁ πόρος – Hierofilus i Erasistratus wierzyli, że odkryli zagłębienia w ner- wie wzrokowym, który miałby potwierdzić pogląd o pneumie (powietrzu, tchnieniu) jako o przekaźniku postrzegania (percepcji) zmysłów do mózgu. Zob. Galen, Selected works, przyp. 13, s. 400. Galen wspomina o tym np. w: De symptomatum causis , t. 7, Kühn, s. 175: „Nerw, który biegnie z mózgu (τὸ ἀπ› ἑγκεφάλου) do oka, który Hierofilus i jego zwolennicy w rzeczywistości nazywają również «drogą (przejściem/πόρον)», z racji tego, że sama jego perforacja (τό τρῆμα) [w przeciwieństwie do innych nerwów] jest wyraźnie widoczna – wydaje mi się, że istnieje [ona] jako droga pneumy dla zmysłów (πνεύματος ὑπάρχειν ὁδὸς αἰσθητικῦ).” Zob. także: H. von Staden, Hierophilus, The Art of Medicine in Early Alexandria, New York 1989, s. 140 i ff; 203. 73 W tym miejscu występuje luka w tekście. Z tego względu tekst Galena kończy omawianie czwartej księgi na dziewiętnastym rozdziale. Marinus był anatomem i chirur- giem, który żył w Aleksandrii około 120 lub 130 roku przed Chrystusem. Dzieło, które opisuje Galen, zaginęło (nie zachował się grecki oryginał ani żaden przekład), znane jest jedynie ze wzmianek Galena oraz nielicznych wzmiankach w utworach innych autorów. Przykładowo w De anatomicis administrationibus w księdze XIV – zachowanej jedynie w przekładzie arabskim dokonanym przez Hunaīn ibn Isḥāqa – Galen chwali znajomość zagadnień anatomicznych oraz doświadczenie w wykonywaniu wiwisekcji przez Marinu- sa. Zob. Galen., Sieben Bücher, Anatomies des Galen , t. 1, ed. M. Simon, Lepzig 1906, s. 233 (arabski); t. 2, s. 168 (niemiecki). Jeśli chodzi o relację Hunaīn ibn Isḥāqa, to podaje ona tylko lakoniczną wzmiankę na ten temat. Hunaīn, jak sam mówi, osobiście nie czytał tego dzieła. Również nie zna nikogo, kto by widział je na własne oczy. Utwór ten zna jedynie z relacji samego Galena. Por. Hunaīn ibn Isḥāq on His Galen Translation , § 25, s. 42-43: „Twierdzi [tj. Galen], że napisał tę książkę w czterech księgach ( dyskursach/ maqālāt). Do tej pory jej nie widziałem ani nie widziałem nikogo, kto powiedziałby nam, że ją widział lub wie, gdzie można ją znaleźć. W swojej książce, znanej jako Indeks (fih- ris), Galen opowiedział o liczbie artykułów (maqālāt) Marinusa, które podsumował w tej książce oraz o tym, co jest w każdym artykule (maqāla)”. Wzmiankę na ten temat podaje średniowieczny historyk arabski Ibn Abī Uṣaybiʿa (1203-1270) w swoim biograficznym dziele pt. Uyūn ul-Anbāʾ fī Ṭabaqāt al-Aṭibbā . Obejmuje ono żywoty lekarzy greckich, rzymskich oraz indyjskich. Ibn Abī Uṣaybiʿa podaje w nim wykaz dzieł Galena, pośród których znajduje się omawiane pismo Marinusa. W krótkiej relacji na ten temat można 144 Łukasz Karczewski, Judyta Krajewska [O różnicach między chorobami oraz o różnicach między objawami] W pierwszej księdze wyjaśnia Przyczyny chorób, [a w kolejnej] pisze O miejscach zaatakowanych przez choroby 74. W trzeciej księdze wraca [tematycznie] do zagadnień poprzedniej [drugiej] księgi. Rów - nież te [dzieła], które logicznie poprzedzają moje prace związane są z działalnością terapeutyczną 75: O różnicach między gorączkami 76, wyczytać, że dzieło Marinusa składało się z dwudziestu sekcji. Zob. A Literary History of Medicine, red. E. Savage-Smith – S. Swain – G J. van Gelder, Leiden 2020, s. 37: „ Skrót książki Marinusa o Anatomii (Ikhtiṣār kitāb Mārīnus fī l-tashrīḥ). Marinus skomponował tę książkę w dwudziestu artykułach, ale Galen podsumował ją do czterech artykułów”. Na temat Marinusa: J. Rocca, A Note on Marinus of Alexandria, „Journal of the History of the Meurosciencies” 11 (2002) s. 282-285; The Oxford Classical Dictionary, red. S. Hornblo- wer – A. Spawford, Oxford 1996; Prioreschi, A history of medicine, t. 3, s. 288-290; 294; 336; V . Nutton, Ancient medicine, London – New York 2013, s. 219, 220. 74 Galen mówi tutaj o dziele περὶ τῆς τῶν νοσημάτων διαφορᾶς – De differentiis morborum (Περὶ διαφορᾶς νοσημάτων), t. 6, Kühn, s. 836-880. De symptomatum diffe - rentiis (Περὶ τῶν ἐν τοῖς νοσήμασιν αἰτίων), t. 7, Kühn, s. 1-41; De symptomatum causis libri III (Περὶ συμπτωμάτων διαφορᾶς), t. 7, Kühn, s. 85-272. Zob. Ullmann, Die Me- dizin im Islam , s. 42. Hunaīn ibn Isḥāqa opisuje (§ 16) historię tych dzieł znanych jako pojedyncze pismo Kitāb al-ʽlla , określając jako błędnie postrzegane, ponieważ zostało napisane w sześciu tomach. Galen miał nie połączyć tych ksiąg i nie nadać im jednego tytułu. Aleksandryjscy uczeni nadali tym księgom wspólny tytuł Kitāb al-ʽlla ( Księ- ga przyczyn ), który wywodzi się od głównego (przewodniego) tematu dzieła. Mówi, że syryjski przekład tego dzieła nosi tytuł (podany po arabsku) Przyczyny i Objawy (لاالعلل والاعراضو .) Podaje również uzupełnienie mówiąc, że Syryjczycy powinni byli dodać do tego tytułu słowo uzupełniające – „i choroby ( والامراض .”)W ten sposób ty - tuł dzieła powinien brzmieć według ibn Isḥāqa – „Przyczyny i objawy chorób”. Dalej Hunaīn mówi, że sam Galen nadał tytuł pierwszej księdze Różne rodzaje chorób (المقالة الاولى في اصناف الامراض ,) co odpowiadałoby dziełu De differentiis morborum . Dzieło to zawiera wyliczenie i opisanie różnych rodzajów chorób ze względu na ich rodzaj i typ. Drugi tom nosi tytuł Przyczyny chorób (علل الامراض .)Hunaīn mówi, że treść tego roz - działu jest zgodny z tytułem. Odpowiada prawdopodobnie De symptomatum differen - tiis. Trzeci rozdział ma nosić tytuł Różne rodzaje objawów [i chorób] ( يرسمها باختلاف الاعراض .)Zawiera ona naukę o różnych rodzajach i gatunkach chorób. Ta wypowiedź ibn Isḥāqa dotyczy dzieła trzeciego Galena: De symptomatum causis libri III . Por. Hunaīn ibn Isḥāq on His Galen Translation, § 16, s. 24-26 (tekst angielski), 25-27 (tekst arabski). 75 τῆς θεραπευτικῆς πραγματείας – chodzi o leczenie chorób. 76 τὸ περὶ τῆς τῶν πυρετῶν διαφορᾶς – chodzi tutaj o dzieło De differentiis febrium, t. 7, Kühn, s. 272-405. Hunaīn opisuje dzieło Różnych rodzaje gorączek (كتاب اصناف الحميات ) jako skomponowane w dwóch księgach (maqālāt). Celem utworu ma być zaprezentowa- nie i opisanie rodzajów (ǧins) i gatunków (arab. nawʿ ) gorączek (ḥayyāt) oraz ich oznaki (dalāla). Por. Hunaīn ibn Isḥāq on His Galen Translation, § 19, s. 32-33. Galen z Pergamonu, O moich własnych księgach 145 O pełności 77, O nienaturalnych guzkach 78, O przyczynach predysponu - jących79, do których można dodać O przyczynach ciągłych , drgawkach , dreszczach i konwulsjach 80 oraz pracę [pod tytułem] Sztuka medycyny 81. 77 τό τε περὶ πλήθους – chodzi o dzieło De plenitudine , t. 7, Kühn, s. 513-583. Hunaīn pisze, że jest to dzieło (tytuł arabski: كتاب الامتلاء ) zawarte w dwóch księgach (maqālāt). Zostały w nim opisane i sklasyfikowane zbędne humory ( فيها امر كثرة الاخلاط يصف )oraz oznaki dla każdego z ich rodzaju/typu ( اصناف/ʾaṣnāf). Por. Hunaīn ibn Isḥāq on His Galen Translation, § 59, s. 70-71. 78 τὸ περὶ τῶν παρὰ φύσιν ὄγκων – De tumoribus praeter naturam , t. 7, Kühn, s. 705-732. Termin ὁ ὄγκος w liczbie mnogiej może oznaczać substancje materialne, które powodują zaburzenia w organizmie. Por. Jurewicz, Słownik, t. 2, s. 91. Może również występować w znaczeniu „kolczaste punkty” (ang. the barbed points). Zob. Liddell-Scott, s. 1197. Hunaīn relacjonuje, że dzieło Kitāb al-Auram jest zawarte w jednym artykule. Galen zatytułował je jako جالينوس اصناف الغلظ الخارجمن الطبيعة– Różne rodzaje nienatural - nych mas. Dalej relacjonuje w następujący sposób: „Opisuje w nim (tj. Galen) wszystkie rodzaje guzów i ich oznaki (ووصف فيه جميع و اصناف الاورام دلائلها( ”)Hunaīn ibn Isḥāq on His Galen Translation, § 60, s. 70-71). Zob. również: Ullmann, Die Medizin im Islam, s. 43. 79 τὸ περὶ τῶν συνεκτικῶν – chodzi o dzieło De causis contentivis . Pismo to jest zachowane jedynie w przekładzie łacińskim i arabskim. Tekst łaciński i arabski: De causis contentivis, ed. M. Lyons, Corpus medicorum Graecorum, Suppl. Or. II, Berlin 1969 (da- lej CMG). Hunaīn wspomina to dzieło jako: كتاب الاسباب البادئة وهي الاول التي تحدث من خارج ، ، –Przyczyny początkowe, czyli pierwsze, które są zewnętrzne. Pisze o nim jako o utworze sporządzonym w jednej księdze. Galen wykazuje w tym dziele, że początkowe przyczyny mają wpływ na organizm. Jednocześnie poddaje krytyce tych, którzy odrzucają taki po - gląd. Tekst ten został przełożony pierwotnie z greki przez Hioba (Joba) z Edessy (zm. ok. 835 roku po Chrystusie). Hunaīn relacjonuje, iż posiadał własny egzemplarz tego dzieła w języku greckim. Zob. Hunaīn ibn Isḥāq on His Galen Translation, § 61, s. 70-71. 80 τὸ περὶ τρόμου καὶ ῥίγους καὶ παλμοῦ καὶ σπασμοῦ – chodzi o dzieło De tremore, palpitatione, convulsione et rigore, t. 7, Kühn, s. 584-642. Hunaīn lakonicznie opisuje pi- smo Księga drżenia, dreszczy, dygotania oraz skurczy – كتاب الرعشة والنافض والاختلاج والتشنج . Zob. Hunaīn ibn Isḥāq on His Galen Translation, § 63, s. 70-71. 81 τέχνη ἰατρική – Ars medica , t. 1, C.G. Kühn, s. 305-412. Dzieło to odcisnęło swój ślad nawet na medycynie arabskiej. Cytuje je znakomity perski medyk ar-Rāzī (854-925) w swoim encyklopedycznym dziele Kitāb al-Ḥāwī fī al-ṭibb (X 225, 4; 247, 3; 326, 2; XII 189, 15; 153, 3; XIII 35, 12; 174, 5; 228; XIV 91, 9) oraz kilku innych medyków Świata Islamu. Szerzej, zob. Ullmann, Die Medizin im Islam , s. 45. Hunaīn mówi, że jest to dzieło zawarte w jednym maqāla. Dalej napisał, że Galen nie zadedykował tego dzieła (arabski przedrostek li-/ لِ )początkującym adeptom medycy - ny (nie dla uczących się – دون للمتعلمين ,)ponieważ nie przynosi ono dla nich korzyści, a jedynie tym, którzy są już biegli ( المستكملين )w sztuce medycznej. Hunaīn notuje, że celem Galena w tym dziele jest opisanie zagadnień medycyny w wąskim zakresie, co może być korzystne zarówno dla biegłego medyka, jak i początkującego (uczącego się). Uczący się uzyskuje bowiem korzyść w postaci ogólnego o całej dyscyplinie me - 146 Łukasz Karczewski, Judyta Krajewska [Terapeutyka]82 Istnieje czternastotomowa praca [zatytułowana] Metoda terapii 83, a także dwie [ s. 31] [książki] adresowane do Glaukona O uzdrawianiu , trzy O upuszczaniu krwi , pierwsza skierowana do Erasistratosa, druga do zwolenników Erasistratosa w Rzymie, a trzecia to dzieło skompo - nowane przeze mnie zgodnie z moją wiedzą na temat leczenia 84. O ga- śnięciu (uwiądzie )85 to kolejna [praca] na temat terapii. Również bar - dycyny za pomocą krótkiego szkicu ( o całej dyscypline medycyny w formie krótkiego szkicu – في وهمه جملة الطب كله على طريق الرسم ,) dzięki któremu lepiej może zrozumieć całą sztukę, studiując dzieła o pogłębionej treści. Biegli w sztuce lekarskiej natomiast otrzymują rodzaj pomocy w zapamiętywaniu wszystkiego, co zostało im przedstawio - ne przez nauczyciela na wykładach. Według przekazu Hunaīna dzieło to wchodziło w skład Kanonu lektur w aleksandryjskiej szkole medycznej i było dawane przez na - uczycieli do czytania według ustalonej kolejności lektur. Zob. Hunaīn ibn Isḥāq on His Galen Translation , § 6, s. 11-13. 82 Τὰ θεραπευτικά – Galen prezentuje w tej sekcji dzieła o charakterze lecznic - twa lub uzdrawiania, a nie fizjologii lub klasyfikacji chorób. Por. Galen, Selected works, przyp. 13, s. 400. 83 Τεσσαρεσκαίδεκά εἰσι μεθόδου θεραπευτικῆς – Methodus medendi , t. 10, Kühn, s. 1-1021. Hunaīn mówi tu o dziele pt. Kitāb Ḥilat al-bur’ . Galen skompono - wał to pismo w czterdziestu maqālāt i jako cel postawił sobie opisanie, w jaki sposób każda choroba jest leczona za pomocą metody ( ṭarīq/طَرِيق analitycznej; qiyās/قِيَاس .) Hunaīn bardzo szeroko omawia to dzieło, streszczając jego zawartość. Interesujące są w tym miejscu relacja na temat znajomości tego pisma przez Syryjczyków oraz droga, jaką przedostało się do medycyny arabskiej. Dzieło to zostało częściowo prze - łożone na język syryjski przez Sergiusa (Sergiusza) z Rēshaʼina. Hunaīn relacjonuje, że dostał polecenie od Salmawaih ibn Bunan (zmarły w 840 roku, nestoriański lekarz i tłumacz Galena oraz patron Hunaīn ibn Isḥāqa), aby ponownie przełożyć niektóre partie tekstu na język syryjski. Praca odbywała się przy współpracy obu tłumaczy. Salmawaih korzystał z syryjskiego przekładu, a Hunaīn – z greckiego oryginału. Hunaīn wspomina również, że tekst grecki, z którego korzystał, zawierał szereg błę - dów. Z tego powodu nie był w stanie dokonać poprawnego tłumaczenia. Jego relacja ukazuje pewne interesujące szczegóły na temat histori tego dzieła. Udało mu się znaleźć inną kopię, jednakże i ta nie była wystarczająca do poprawnego przekładu. Przykład ten pokazuje, że dzieło to było dostępne w dwóch wariantach językowych jeszcze w IX wieku. Co więcej, można było z powodzeniem odnaleźć kopie w języku greckim. Jednakże, jak można sądzić z relacji, nie były one we wzorowy sposób spo - rządzone. Por. Hunaīn ibn Isḥāq on His Galen Translation , § 22, s. 34-37. Na temat wpływu tego dzieła na prace innych medyków arabskich, zob. Ullmann, Die Medizin im Islam , s. 45. 84 γνώμην συγκείμενον θεραπευτικόν – brak informacji na ten temat. 85 τὸ περὶ μαρασμοῦ – De marcore, t. 7, Kühn, s. 666-704. Galen z Pergamonu, O moich własnych księgach 147 dzo krótka praca, którą kiedyś przekazałem przyjacielowi, której tytuł – w szeroko rozpowszechnionej wersji, a którą odzyskałem obecnie – to Porada dla dziecka z padaczką 86. Można tu również umieścić trzyto - mową pracę O właściwościach jedzenia 87, Opinie o diecie 88 oraz O do- brych i złych humorach 89. Nie mniejszą częścią terapii i pomocy [są prace] O rozumieniu terapeutyki przez Erisistratosa 90 [oraz dwie O za- stosowaniu filozofii przez Glaukona] 91. Do tej kategorii można zaliczyć [również] prace Hippokratesa O Zaleceniach dietetycznych w leczeniu ostrych chorób 92, a także komentarze do dzieł Hippokratesa – komenta - rze te zawierają w istocie wiele nauk terapeutycznych, diagnostycznych i prognostycznych 93. 86 ‘ὑποθήκη παιδίῳ ἐπιλήπτῳ’, τῆς θεραπευτικῆς πραγματείας – Puero epileptico consilium, t. 11, Kühn, s. 357-378. 87 τὰ περὶ τῶν ἐν ταῖς τροφαῖς δυνάμεων – De alimentorum facultatibus, t. 6, Kühn, s. 453-748. 88 τὸ περὶ τῆς λεπτυνούσης διαίτης – De victu attenuante. CMG V 4, 2, ed. O. Har- tlich, Leipzig 1923, s. 433-451. 89 περὶ εὐχυμίας καὶ κακοχυμίας – De rebus boni malique suci , t. 6, Kühn, s. 749-815. 90 τὰ περὶ τῶν Ἐρασιστράτου θεραπευτικῶν λογισμῶν – prawdopodobnie chodzi o De venae sectione adversus Erasistrateos Romae degentes, t. 11, Kühn, s. 187-249. 91 Fraza dodana przez wydawcę – [καὶ τῷ Γλαύκωνι τῷ φιλοσόφῳ δοθέντα δύο] – Ad Glauconem de medendi method, t. 11, Kühn, s. 1-146. 92 περὶ τῆς Ἱπποκράτους διαίτης ἐπὶ τῶν ὀξέων νοσημάτων ταχθείη – praw - dopodobnie chodzi o In Hippocratis De victu acutorum commentaria , t. 15, Kühn, s. 418-919. Istnieje również podobne dzieło: De diaeta Hippocratis in morbis acutis , t. 19, Kühn, s. 182-221. Pierwszy z tych utworów zawarty jest w czterech księgach, a drugi – w trzech. Wydaje się, że chodzi tu o pierwsze dzieło. Pewnym kryterium może być relacja Hunaīn ibn Isḥāqa. Wspomina on dzieło pt. Komentarz do księgi o zalece- niach dietetycznych w ostrych chorobach , arab. Tafsīs Ğālinūs li-kitāb Tadbīr al-amrāḍ al-ḥādda, które zostało napisane w czterech maqālāt, tym samym pasuje do pierwszego wspomnianego utworu. Zob. Hunaīn ibn Isḥāq on His Galen Translation, § 98, s. 98-99; Ullmann, Die Medizin im Islam , s. 51. 93 Odnośnie do prac Galena na temat dzieł Hippokratesa, zob. Ullmann, Die Medi- zin im Islam, s. 50-51. 148 Łukasz Karczewski, Judyta Krajewska [s. 32] Charakter prac na temat prognozowania [chorób]94 5. Pierwszym są trzy [dzieła] O dniach krytycznych 95. Następne na - leży dodać trzy O kryzysie96, a następnie całość prac O pulsie97. Pierwsza z czterech na ten sam temat 98, druga na temat diagnozy, trzecia na podob - ny temat, [mówiąca] o przyczynach. W sumie jest ich sześć. Oprócz tego napisano jedną książkę O pulsie dla początkujących99. W [kontekście] tej ostatniej pracy postawiono pytanie, dlaczego nie podano opisu pulsu cha - rakterystycznego dla osób z gorączką. Odpowiedź brzmi, że temat jest zbyt obszerny dla początkujących, ponieważ wymaga długiego procesu docie - kań. Tyle powiedziałem na początku tej książki, że wśród lekarzy są dwie opinie, niektórzy twierdzą, że potrafią rozpoznać również skurcz tętnic 100, inni uważają, że jest on nieodczuwalny101. Początkujący [medyk] powinien 94 Ποῖα τῆς προγνωστικῆς θεωρίας βιβλία – Galen prezentuje w tym fragmencie dzieła odnoszące się do antycznego poglądu o możliwości „prognozowania”, rokowania przechodzenia przez pacjenta choroby, której punkt kulminacyjny określany jest mianem „kryzys”. Pogląd ten głosił również, że trakcie postępu choroby istnieją szczególne mo - menty, w których należy niezwłocznie podjąć interwencję medyczną lub jej unikać, po - zwalając, aby natura organizmu pacjenta sama uporała się z chorobą. Inną tematyką prac poruszanych w tej części dzieła Galena jest centralna rola pulsu w diagnozowaniu chorób. Por. Galen, Selected works, przyp. 14, s. 400-401. 95 τρία περὶ κρισίμων ἡμερῶν – De diebus decretoriis , t. 9, Kühn, s. 769-941. U Hunaīna: Kitāb Aiyām al-buḥrān. Zob. Hunaīn ibn Isḥāq on His Galen Translation , § 21, 34-35. Por. również: Ullmann, Die Medizin im Islam, s. 43. 96 τρία περὶ κρίσεων – De crisibus, t. 9, Kühn, s. 550-768; Hunaīn, Kitāb al-Buḥrān. Zob. Hunaīn ibn Isḥāq on His Galen Translation , § 20, s. 43; Ullmann, Die Medizin im Islam, s. 43. 97 περὶ τῶν σφυγμῶν πραγματεία – De dignoscendis pulsibus, t. 8, Kühn, s. 766-961. 98 Znane są następujące dzieła Galena na temat pulsu: (1) De praesagitione ex