Galen z Pergamonu, O moich własnych księgach

dia u lekarza Pelopsa i Albinusa Platonika. Jedną z nich była niewielka praca na temat Anatomii macicy39. [Kolejną], też dość krótką, była książka na temat Diagnostyki chorób oczu40, trzecią była obszerna praca O empiry- zmie w medycynie 41. Pierwszą z nich otrzymała pewna położna, drugą – młody mężczyzna, który leczył oczy. Trzecia [związana] była z dwudnio- wą debatą pomiędzy Pelopsem a Filipem Empirykiem, w której pierwszy [z nich] miał na celu wykazanie, że sztuka medycyny nie może składać się wyłącznie z doświadczenia, a drugi – że to [jest] możliwe. [s. 17] Spisałem argumenty, które zostały podane po obu stronach, układając je jako ćwicze- nie dla siebie. I nie mam pojęcia, w jaki sposób ta praca, bez mojej wiedzy, przestała być w moim posiadaniu. Podczas okresu mojego pobytu w Smyr- 37 Tytuł uzupełniony według wydania: Galen, Three Treatises: On my Own Books, ed. E. Hayes – S. Nimis, Oxford 2015, s. 13. 38 Galen wyjechał z Rzymu po wybuchu plagi w 166 roku. 39 τὸ μέν τι μήτρας ἀνατομή – chodzi tutaj o dzieło Galena De uteri dissectione . Zob. Kühn, t. 2, s. 887-908. Hunaīn ibn Isḥāq – Księga anatomii macicy (K. Tašrīḥ ar- raḥim), potwierdzając słowa Galena. Hunaīn ibn Isḥāq on His Galen Translation , § 34, s. 48-49: „Skomponował tę książkę w jednym maqālāt, małej objętości. Napisał to dzieło jako młody mężczyzna, dla położnych”. 40 ὀφθαλμοῖς παθῶν διάγνωσις – Hunaīn wspomina dzieło Księga porad na temat oka (arab. K. dalā’il al-ʽīn / كتاب دلائل العين )składające się z jednego woluminu (maqālāt), które Galen napisał w młodości dla młodego człowieka leczącego oko. Zob. Hunaīn ibn Isḥāq on His Galen Translation , § 57, s. 68-69. Pismo to nie zachowało się do czasów współczesnych. Zob. Ullmann, Die Medizin im Islam, s. 56. 41 περὶ τῆς ἰατρικῆς ἐμπειρίας – De experienta medica (Galen, On medical expe - rience, ed. R. Walzer, London 1944). W języku greckim zachowały się tylko dwa małe fragmenty. Część dzieła była znana z łacińskiego przekładu. Por. Ullmann, Die Medizin im Islam, s. 51-52. 136 Łukasz Karczewski, Judyta Krajewska nie napisałem trzy inne książki na temat O ruchu klatki piersiowej i płuc42, jako przysługę dla innego kolegi studenta. Ten człowiek planował wrócić do domu po zakończeniu studiów, a książka została napisana dla niego w celu zdobycia nieco praktyki anatomicznej. Jednak w międzyczasie ten młody człowiek zmarł. Książki pozostawały w posiadaniu innych osób i podejrzewano, że są one moją własnością. Potem ktoś dodał własną przedmowę i próbował przedstawić książkę jako własną, ale został rozpo- znany [jako oszust]. Dodałem fragment na końcu trzeciego z tych dzieł, ogłaszając moje własne późniejsze odkrycia, ponieważ to, co napisałem w tych trzech dziełach, było doktrynami mojego nauczyciela Pelopsa, u którego studiowałem w tym czasie w Smyrnie. Po powrocie z Rzymu osiadłem więc w moim rodzinnym mieście i zajmowałem się własnymi sprawami, ale natychmiast z Akwilei przybyła wiadomość pod pieczęcią cesarską, wzywająca [na dwór cesarski]. [Stało się tak, że] cesarze zdecy - dowali o [s. 18] ataku w porze zimowej na Germanów zimą. Byłem więc zmuszony do podroży. Miałem nadzieję, jak się spodziewałem, na uspra - wiedliwienie, ponieważ słyszałem, że starszy z dwóch cesarzy był człowie- kiem rozsądnym, wyrozumiałym, łagodnym i życzliwym. Mam na myśli tego, którego pierwotne imię brzmiało Werus43, ale który zmienił je na An- toninus po tym, jak został mianowany następcą Antoninusa44, który rządził po Hadrianie. Jednocześnie nadał Lucjuszowi imię Werus45, po uczynieniu go swoim współwładcą. Po moim przybyciu do Akwilei wybuchła zaraza, gorsza od poprzedniej46. Cesarze natychmiast uciekli do Rzymu z niewiel- kim odziałem. Dla reszty z nas przetrwanie stało się na długi czas bardzo trudne. W efekcie większość zmarła, a skutki zarazy potęgował fakt, że 42 περὶ πνεύμονος καὶ θώρακος κινήσεως – Galen, De motu thoracis et pulmonis , t. 18, Kühn, s. 727-741. Dzieło wspominane przez Hunaīn ibn Isḥāq (arb. K. ḥarakat aṣ- ṣadr wa-r-i’a) również jako skomponowane w trzech księgach. Hunaīn dodaje, że Galen napisał ten utwór po swoim pierwszym powrocie z Rzymu (166 rok). Przyjaciel, o którym mówi, jest jeszcze z okresu jego pobytu w Smyrnie, kiedy to studiował anatomię u Pelop- sa. Zob. Hunaīn ibn Isḥāq on His Galen Translation, § 38, s. 50-53; Nutton, The Chrono- logy of Galen’ s Early Career, s. 159; Galen, Selected works, przyp. 7, s. 398. 43 Marek Aureliusz, cesarz w latach 161-180. 44 Antoninus Pius, cesarz w latach 138-161. 45 Lucjusz Werus jako cesarz występował pod imieniem Lucius Aurelius Verus Au- gustus. Współrządził z Markiem Aureliuszem. 46 ὁ λοιμὸς ὡς οὔπω πρότερον […]. Galen został wezwany do udziału w kampanii przeciw Germanom w 169 roku. Zob. Nutton, The Chronology of Galen’ s Earaly Career, s. 158-171. Galen z Pergamonu, O moich własnych księgach 137 wszystko to działo się w środku zimy. Sam Lucjusz 47 opuścił ten świat w drodze powrotnej do Rzymu, a Antoniusz dokonał ceremonii ubóstwie- nia. Po tym wszystkim skoncentrował się na swojej kampanii przeciwko Germanom i bardzo chciał mnie zabrać ze sobą. Ale powstrzymał się od tego, zwalniając mnie po otrzymaniu przeciwstawnego polecenia od swo- jego [s. 19] opiekuńczego boga Asklepiosa, którego sługą ja również się mieniłem od czasu, gdy uwolnił mnie od agonalnego stanu wywołanego ropniem. [Cesarz] przychylił się do życzenia boga i rozkazał mi czekać na jego powrót, gdyż był przekonany o szybkim rozwiązaniu [tej] wojny. Na- stępnie wyruszył, pozostawiając swojego syna Kommodusa, jeszcze wtedy małego chłopca, z poleceniem dla opiekunów, aby starali się zachować go w stanie zdrowia, ale aby w razie choroby skorzystali z moich usług. W tym czasie zebrałem i ułożyłem w spójny kształt wszystko, czego nauczyłem się od moich nauczycieli lub odkryłem sam. Wciąż byłem zaangażowany w badania na jakiś temat i dużo pisałem w związku z tymi badaniami, ćwicząc rozwiązywanie wszelkiego rodzaju medycznych i filozoficznych zagadnień48. Jednak większość tego materiału zaginęła w wielkim pożarze, który strawił Świątynię Pokoju49 wraz z wieloma innymi budynkami. A po- nieważ nieobecność Antoniusza znacznie przerosła oczekiwania, cały ten okres był dla mnie doskonałą okazją do nauki, umożliwiając ukończenie mojej ważnej pracy, [s. 20] O używaniu części ciała50, w siedmiu księgach, oraz dodałem pozostałości do [dzieła] O opiniach Hipokratesa i Platona51. Wciąż badałem niektóre anatomiczne fakty, o których uprzednio zdałem relacje Boetusowi. […] 52 w drugiej książce O używaniu części ciała jest pokazane, jak odkryłem, po długim okresie, mięśnie odpowiedzialne za ruch stawów każdego palca, których nie znałem – jak oczywiście wszyscy moi poprzednicy. W tej pracy umieszczam również dyskusję na temat ru - chu powieki górnej, ograniczając się do obalenia poglądów niektórych stron. Kiedy już przekonałem siebie i innych, którym to zademonstrowa - 47 Lucjusz Werus. 48 […] ἐν πολλοῖς προβλήμασιν ἰατρικοῖς τε καὶ φιλοσόφοις […]. 49 τὸ τὴς Εἰρήνης τέμενος – Templum Pacis , w której istniały pomieszczenia (aule) służące za bibliotekę. W starożytności znajdowała się tam ceniona ze względu swoje zbiory biblioteka. Zob. J. Ciechanowicz, Rzym Ludzie Budowle , Warszawa 1987, s. 165; A. Sadurska, Archeologia Starożytnego Rzymu , t. 2: Okres Cesarstwa, Warszawa 1980, s. 120. 50 περὶ χρείας μορίων πραγματείαν – chodzi o Περὶ χρείας τῶν ἐν ἀνθρώπου σώματι μορίων – De usu partium corporis humani. Zob wyżej. 51 περὶ τῶν Ἱπποκράτους καὶ Πλάτωνος δογμάτων – zob. wyżej. 52 Luka w tekście. 138 Łukasz Karczewski, Judyta Krajewska łem, że również odkryłem prawdę – wraz z szeregiem innych spraw, które zostały przeinaczone lub po prostu zignorowane przez poprzedniego ana - toma – zobowiązałem się do opublikowania O procedurach anatomicz - nych53. Do teraz O używaniu części ciała dotarła do dość szerokiego grona czytelników, ze względu na entuzjazm praktycznie każdego lekarza posia- dającego wykształcenie w medycynie tradycyjnej, a także filozofów o prze- konaniach Arystotelesowskich: [ s. 21 ] [Arystoteles] sam napisał traktat podobnej tematyce54. I oczywiście niektóre złośliwe osoby rzucały w mie- ście oszczerstwa, że miałem w zwyczaju opisywać rzeczy, których po pro- stu nie było widać w czasie sekcji, aby zyskać reputację osoby dokonującej odkryć daleko wykraczających poza odkrycia moich poprzedników, bo, jak to przedstawiali, takich spraw nie można było wcześniej nie zauważyć. Jedyną odpowiedzią dla tych ludzi było lekceważenie ich. Ale [te wydarze- nia] wzbudziły gniew moich przyjaciół, którzy błagali mnie, abym publicz- nie to zademonstrował [moim przeciwnikom] w jednym z wielkich audy- toriów i abym potwierdził prawdziwość moich pism anatomicznych. Kiedy odmówiłem, gdyż nawet wówczas miałem skłonność nie przejmować się tym, co myślą ludzie, ci oszczercy przypisali moją wzniosłość raczej lęko- wi przed odparciem zarzutów niż pogardzie dla ich głupoty. Każdego dnia udawali się do Świątyni Pokoju – która jeszcze przed pożarem była miej - scem walnych zgromadzeń wszystkich zaangażowanych w naukę – i nie- ustannie kpili ze mnie. Zostałem wtedy zmuszony przez moich przyjaciół do publicznego pokazu, podczas którego przez kilka dni udowodniłem, że nie kłamałem i że jest wiele spraw, o których poprzednicy nie wiedzieli. [s. 22] Na prośbę moich przyjaciół opisałem ten pokaz i argumenty, a praca ta nosi tytuł O nieznajomości anatomii przez Lykosa55 z następującego po- 53 τὰς ἀνατομικὰς ἐγχειρήσεις – De anatomicis Administrationibus (księgi X-XV zachowane po arabsku). Księgi I-IX 5, t. 2, Kühn, s. 215-731; księgi IX 6-XV: Sieben Bücher der Anatomie des Galen, t. 1-2, ed. M. Simon, Leipzig 1906. Hunaīn ibn Isḥāq wy- mienia to dzieło: arb. K. fī ‘ilāǧ at-tašīḥ (كتاب علاج التشريح .) Zob. Hunaīn ibn Isḥāq on His Galen Translation, § 24, s. 40-43. Zob. również: Ullmann, Die Medizin im Islam, s. 54. 54 Galen być może ma w tym miejscu na myśli traktat Arystotelesa poświęcony zoologii, pt. Περι ζώων μορίων. Zob. Aristoteles. De partibus animalium, w: Aristoteles et corpus Aristoteleticum, ed. P. Luis, Paris 1956, s. 1-166. 55 τῶν ἀγνοηθὲντων τῷ Λύκῳ κατὰ τὰς ἀνατομὰς – Dzieło trudne do jednoznacz - nego zidentyfikowania. Hunaīn podaje tytuł: K. fayyaʾa lam yaʿlamuhu Lūqas min ʾamara at-tašrīḥ (كتاب فيا لم يعلمه لوقس من امر التشريح – Księga o nieznajomości anatomii przez Lykosa). Dodaje również, że osobiście jej nie widział, jak również nie zna nikogo, kto byłby zaznajomiony z tym dziełem. Por. Hunaīn ibn Isḥāq on His Galen Transla - tion, § 32, s. 48-49. Galen z Pergamonu, O moich własnych księgach 139 wodu. Kiedy wystąpiłem, aby zademonstrować prawdziwość moich pism anatomicznych, położyłem przed sobą prace wszystkich anatomów i popro- siłem wszystkich obecnych, aby wybrali tę część, którą chcieliby poddać wnikliwej analizie. Zamierzałem wykazać zakres rozbieżności tego faktu na podstawie relacji moich poprzedników, w sposób prawdziwy i opisany przeze mnie. Zażądano, abym zaprezentował to na podstawie klatki piersio- wej. Teraz, kiedy czytałem księgi najstarszych autorytetów medycznych, od których zamierzałem rozpocząć, kilku bardzo znanych medyków, którzy zasiadali w pierwszym rzędzie, powiedziało mi, abym nie marnował swoje- go czasu. Skoro Lykos Macedończyk, który był uczniem Kwintusa, naj - większego znawcy anatomii, spisał wszystkie odkrycia dokonane za jego czasów, więc [ja] powinienem zapomnieć o reszcie i poddać tylko jego pra- ce przeciwko moim. Zatem, zgodnie z ich prośbą, dzień po dniu, przystąpi- łem do odnoszenia się wobec każdego dowodu, jakiego ode mnie żądano. Powód, dla którego czuję się zmuszony wspomnieć o tym wszystkim [ s. 23], jest taki, że przyszły czytelnik moich prac powinien wiedzieć, w jakim czasie oraz w jakim celu zostały napisane. W ten sposób będzie w stanie odróżnić pisma, które podają tylko częściowe wyjaśnienia, od tych, które są w pełni ukończone, oraz prace napisane w celu obalenia aroganckiej wiedzy [zawartej] w pracach dla studentów. W dalszej części pracy podam kolejne wskazówki dotyczące tych różnic. Teraz przejdę jednak do spisu moich za- chowanych prac, rozpoczynając od anatomii. [Dzieła na temat anatomii] 3. Pierwszą spośród nich jest księga O kościach dla początkujących56. Następnie [napisałem] szereg innych książek dla początkujących: jedna poświęcona anatomii żył i tętnic57, druga – nerwów58 oraz trzecia, która instruuje czytelnika, podsumowując, ale i dokładnie wyjaśniając wszystko, co zostało powiedziane w Procedurach anatomicznych, na temat mięśni59. 56 περὶ τῶν ὀστῶν τοῖς εἰσαγομένοις – De ossibus ad tirones, t. 2, Kühn, s. 732-738. Hunaīn ibn Isḥāq wspomina, że Księga o anatomii (arab. K. fī l-‘Iẓām ) została napisana dla uczniów i składa się z jednego maqālāt. Zob. Hunaīn ibn Isḥāq on His Galen Transla- tion, § 9, s. 16-19. Na ten temat, por. również: Ullmann, Die Medizin im Islam, s. 40. 57 φλεβῶν τε καὶ ἀρτηριῶν – De venarum arteriarumque dissectione , t. 2, Kühn, s. 779-880. Zob. Hunaīn ibn Isḥāq on His Galen Translation, § 12, s. 20-21. 58 τὸ δὲ ἕτερον νεύρον. Tutaj może chodzić o De nervorum dissectione. Zob. wyżej. 59 Galen napisał również dzieło O mięśniach dla początkujących (De musculorum dissectione ad tirones, gr. Περὶ μυῶν ἀνατομῆς). Por. Kühn, t. 18/2, s. 926-1026. Hunaīn ibn Isḥāq wspomina, że Księga o mięśniach (K. fī tašrīḥ al-‘aḍal) zawarta jest w jednym maqāla. Jego zdaniem to Aleksandryjczycy dodali go do listy ksiąg napisanych z myślą o studentach. Dalej relacjonuje na ten temat w ten sposób: „Stało się tak, ponieważ po - 140 Łukasz Karczewski, Judyta Krajewska Jeśli zaś ktoś pragnie rozpocząć od Procedur anatomicznych, natychmiast po anatomii kości, to omija prace dotyczące naczyń i nerwów, jak rów - nież o mięśniach. [s. 24] [Księga na temat] Procedur anatomicznych za- wiera wszystkie informacje anatomiczne. Pierwsza księga dotyczy mięśni i więzadeł rąk. W drugiej [opisane są] mięśnie i wiązania (ścięgna) nóg60. W księdze trzeciej nerwy i arterie ko ńczyn. Mięśnie odpowiedzialne za ruch policzków i warg oraz żuchwy, a także głowy, szyi i łopatek. Piąta zaś [mówi na temat] mięśni klatki piersiowej, mięśni brzucha, podbrzu - sza i kręgosłupa. Szósta dotyczy narządów odżywiania: jelit, żołądka, wą- troby, śledziony, nerek, pęcherza i wszystkich innych związanych z nimi części. Siódma i ósma obejmują anatomię części związanych z oddycha- niem. Siódma dotyczy szczególnie serca, płuc i tętnic, rozpatrywanych na podstawie sekcji zarówno martwych, jak i żywych zwierząt, podczas gdy ósma dotyczy całości klatki piersiowej. Dziewiąta księga obejmuje anatomię mózgu i rdzenia kręgowego. Dziesiąta [księga opisuje] oczy, ję- zyk, gardło i części związane z nimi. Jedenasta [s. 25] [opisuje] krtań i to, co nazywa się „kością gnykową” 61 oraz części z nią połączone. Dwunasta [księga jest o] żyłach i arteriach. Trzynasta [mówi o] nerwach pochodzą - cych z mózgu. Czternasta [jest o nerwach], które pochodzą z rdzenia krę- gowego. Piętnasta [traktuje o] narządach rozrodczych. To są podstawowe prace na temat nauk anatomicznych. Oprócz [tych] podstawowych jest wiele innych, które również są przydatne: Podsumowanie czterech ksiąg Marinusa62, jak również Całościowe podsumowanie anatomicznych dzieł Lykosa w dwóch [księgach]63. Wymienię [teraz] główne rozdziały każde - go z tych podsumowań. Pierwsza księga podsumowania Marinusa zawie - łączyli z tymi dwoma tomami trzy inne, które Galen napisał dla studentów, to znaczy, O anatomii nerwów, anatomii żył oraz o anatomii arterii. Traktowali je jako jedną książkę w pięciu tomach, i nadali im [wspólny] tytuł O anatomii dla studentów”. Zob. Hunaīn ibn Isḥāq on His Galen Translation, § 10, s. 18-19. 60 μυῶν καὶ συνδέσμων; termin ὁ μῦς – ‘muskuł, mięsień’, termin ὁ σύνδεσμος natomiast w tym kontekście oznacza ‘to, co trzyma’ lub ‘wiązanie’, czyli ścięgno. 61 ὑοειδὲς ὀστοῦν – dosł. ‘kość w kształcie litery ypsylon (Υ)’. 62 τῶν Μαρὶνου βιβλὶου ἀνατομικῶν εἴκοσιν ὄντων ἐν τέτταρσιν ἡμετέροις ἐπιτομή – chodzi tutaj o dzieło De anatomie mortorum . Hunaīn ibn Isḥāq wspomina o nim pod tym samym tytułem: Podsumowanie księgi Marinusa o anatomii (ǧamal kitāb Mārīnūs at- tašrīḥ – جمل كتاب مارينوس التشريح .)Por. Hunaīn ibn Isḥāq on His Galen Translation, § 25, s. 42-43. 63 τῶν Λύκου πάντων ἐν δυοῖν. Hunaīn jedynie wzmiankuje to dzieło jako Podsu- mowanie (ǧimāl) anatomii Lykosa (ǧamal kitāb Lūqus at-tašrīḥ – جمل كتاب لوقس التشريح في .)Hunaīn informuje, podobnie jak w przypadku podsumowania dzieła Marinusa, że nie Galen z Pergamonu, O moich własnych księgach 141 ra sześć jego pierwszych rozdziałów o anatomii. Pierwsze z tych sześciu są wprowadzeniem do całej nauki [o anatomii], przed przystąpieniem do [opisów] skóry, następnie włosów, paznokci, ciała, tłuszczu i sadła. Druga dotyczy gruczołów (pachwin), błon i podobnych – osłon otrzewnej, jak również wyściółki jelit i przepony. Trzecia dotyczy naczyń, których ist - nienie zakłada teoria, [s. 26] a także rozwarstwienia żył i tętnic oraz tego, czy krew jest naturalnie obecna w tętnicach. Czwarty [rozdział] dotyczy funkcji tętnic, przeznaczenia i pochodzenia oraz wszelkich innych pytań, które pojawiają się w związku z tętnicami. Następnie [opisane są] kanały, które przenoszą mocz z nerki do pęcherza, cewka moczowa, moczowód64, nasieniowody, drogi żółciowe, kanaliki i gruczoły oraz przewody wypro - wadzające [wydzielinę z gruczołów]. [Dalej pisze] o tchawicy, [która jest określana bragchos]65 oraz o przewodach mlecznych, w których [znajdu- je się] mleko. [W ciągu dalszym opisane są] płynne substancje ciała oraz [te, które] zawierają jakieś płyny w naczyniach. [Następnie] o odżywianiu. Piąty rozdział i kolejne traktują o głowie. Siódmy o szwach czaszkowych. [Dalej opisane są] również naturalne połączenia szwów czaszki z przednią częścią twarzy oraz o wszystkich kościach głowy, oraz otworach w głowie i twarzy. [Dalej] o żuchwie i jej otworach, oraz jak jest połączona, [następ- nie] o zębach wraz z przylegającą do głowy kością tchawicy, jak również o tych [kościach], które do niej przylegają i sięgają do migdałków. W Szó- stym [rozdziale] pisze o mosznie, kości krzyżowej i biodrowej oraz [s. 27] o żebrach, mostku, łopatkach i wierzchołku barku. [Dalej] o kościach nadgarstka i kościach palców. [Następnie] o kościach chrzęstnych po obu stronach kolana. W drugiej [księdze] mojego podsumowania anatomii Ma- rinusa jest [opisany] siódmy, ósmy, dziewiąty i dziesiąty z jego rozdzia- łów. Tematyka siódmego rozdziału to połączenie czaszki z oponą twardą i innymi [błonami], [dalej] o wszystkich nerwach twarzy, [dalej] mięśnie żucia, [w tym mięśnie] skroniowe, mięśnie żwacze66, mięśnie prowadzące widział tej książki osobiście, jak i nie znalazł żadnych śladów jej istnienia. Por. Hunaīn ibn Isḥāq on His Galen Translation, § 26, s. 44-45. 64 οὐράχου – łac. urachus – (‘przewód moczowy’). Narząd płodu połączony z pę- cherzem. Por. Liddell-Scott, s. 1273. 65 Zob. Galen, De usu partum, t. 3, ed. Kühn, s. 518. 66 κροταφιτῶν μυῶν – dosł. „mięśnie skroniowe” (ὁ κροταφίτης). Mięśnie żucia, nazywane także mięśniami żwaczowymi, są utworzone przez grupę czterech parzystych mięśni uczestniczących w procesie żucia. Potocznie mięśnie żucia bywają zwane żwa - czami. Nazwa ta jest jednak precyzyjna tylko w odniesieniu do samego mięśnia żwacza (musculus masseter ). Por. A. Bochenek – M. Reicher, Anatomia ogólna. Kości, stawy i więzadła, mięśnie, w: Anatomia człowieka, t. 1, Warszawa 2019, s. 775-779. 142 Łukasz Karczewski, Judyta Krajewska od nasady do szczęki i mięśnia [okrężnego wargi], [dalej] mięśnie szczęki, następnie mięśnie dolnej szczęki, a także te na zewnątrz, [dalej] nozdrza, [część] wokół [ lac.] wyrostków, [dalej wyrostki] znajdujące się na języ - ku, następnie [opisuje] mięśnie języka oraz mięśnie związane z oczami. W [rozdziale] ósmym księgi Marinusa znajdują się następujące [opisy ana- tomiczne]: ust, zębów, dziąseł [ s. 28], języczka i gardła, [następnie] strun głosowych, migdałków, nosa, nozdrzy, uszu, szyi, [jako] mięśni szyi, przez które wychodzą mięśnie łuku brwiowego, O naturze szyi67 . W dziewiątym [rozdziale są opisane] mięśnie brzucha i grzbietu, a także żebra i pokrycie jamy brzusznej, również [opis] ramion, łopatek, przedramion i samej dło-