Galen z Pergamonu, O moich własnych księgach

Zob. Galen, Selected works, przyp. 18, s. 402; Ullmann, Die Medizin im Islam , nr 63, s. 51; G. Fichtner, Corpus Galenicum: Verzeichnis der galenichen un pseudogalenischen Schriften, Tübingen 2004, s. 138, nr 401. Por. Hunaīn ibn Isḥāq on His Galen Translation, § 117; § 126, s. 116-118 oraz s. 117-119. 147 τὸ περὶ ἑρμηνείας Ἀριστοτέλους. 148 ‘ἀναλυτικῶν προτέρων’. 149 Tekst grecki: ὥσπερ γε καὶ ‘δευτέρων’ τὰ [δὲ] περὶ τῆς ἀποδείξεως. Dzieło Ary - stotelesa znane jako Analizy „drugie” lub Analityki wtórne , por. Arystoteles, Dzieła wszystkie, t. 1, tł. K. Leśniak, Warszawa 1990. 156 Łukasz Karczewski, Judyta Krajewska cji150. Mam też zachowany komentarz do tej ostatniej pracy – sześć tomów do pierwszej książki, pięć do drugiej. Żaden z tych komentarzy nie był przeznaczony do publikacji. Również nie [przeznaczyłem do publikacji] sześciu tomów [komentarza] do dzieła Teofrastosa 151 O Twierdzeniu i za- przeczeniu152. Praca na temat utworu Eudemiusza O mowie 153 natomiast została napisana wcześniej na prośbę przyjaciół. Na temat dzieła [Arystote- lesa] Dziesięć kategorii154 nie sporządziłem wcześniej ani dla siebie, ani dla innych. Kiedy później znajomy poprosił mnie o coś w sprawie rozwiązania pytania postawionego w tej pracy, [napisałem komentarz] z stanowczą in- strukcją, że powinien pokazywać go tylko uczniom, którzy już przeczytali Kategorie z nauczycielem lub przynajmniej, aby zaczął od kilku innych komentarzy, takich jak [s. 43] Adrastosa i Aspaziosa. Jako chłopiec, kiedy mój ojciec po raz pierwszy wysłał mnie na nauki z kimś, kto nauczał lo - gicznej teorii Chryzypa155 i innych wielkich stoików, napisałem dla siebie Kilka uwag do ksiąg sylogistycznych Chryzypa156. Zostały one w Pergamo- nie wraz z wieloma innymi notatkami, które sporządziłem w młodości, ale zostały one przekazane przez służącego komuś, kto o nie poprosił, a póź- niej upublicznione przez tych, którzy weszli w ich posiadanie. Następnie skomponowałem szereg prac po [napisaniu] O dowodzeniu logicznym, któ- re dają pełniejszy opis zagadnień poruszanych w tej pracy: jedną [księgę] O tym, co jest potrzebne w dowodzeniu 157, jedną [księgę] O przeoczeniu przesłanek w przedstawianiu dowodu158, jedną [księgę] O przedstawianiu dowodów o jednakowej wadze , jedną [księgę] O dowodzeniu „ z jakiego powodu”159, jedną [księgę] O liczbie sylogizmów160, dwie [księgi] O przy- kładach (paradygmatach)161, jedną O argumentacji przez indukcję162, jedną 150 ὡς περὶ συλλογισμοῦ γεγραμμένων αὑτῷ μέμνηται, τῶν δὲ δευτέρων ὡς περὶ ἀποδείξεως […]. 151 τὰ ἓξ [τὰ] εἰς τὸ Θεοφράστου βιβλίον. Chodzi o Teofrasta z Eresos (371-287). 152 περὶ καταφάσεως καὶ ἀποφάσεως. 153 περὶ λέξεως Εὐδήμου. 154 Tekst grecki: τοῦ δὲ τῶν δέκα κατηγοριῶν […]. 155 Chryzyp z Soloj, przedstawiciel myśli stoickiej. Zmarł pomiędzy 204 a 207 ro- kiem przed Chrystusem. 156 τῶν Χρυσίππου συλλογιστικῶν βιβλίων. 157 περὶ τῶν ἀναγκαίων εἰς τὰς ἀποδείξεις. 158 περὶ τῶν παραλειπομένων προτάσεων ἐν τῇ λέξει τῶν ἀποδείξεων. 159 περὶ τῶν κατὰ <τὸ> διότι ἀποδείξεων. 160 περὶ τοῦ τῶν συλλογισμῶν ἀριθμοῦ. 161 περὶ παραδείγματος. 162 περὶ ἐπαγωγῆς. Galen z Pergamonu, O moich własnych księgach 157 O tym, co jest odbiciem podobieństwa (eikonos)163, trzy O podobieństwach (homoitētos)164, jedną O poglądach na temat pochodzenia 165, O tym, co oznacza „gatunek” i „rodzaj” oraz terminy używane w połączeniu [s. 44] z nimi w mowie potocznej166, O możliwości167, trzy [księgi] O słowach ter- minach w więcej niż jednym znaczeniu168, jedną [księgę] O ogólnych i spe- cyficznych [pojęciach (?)] w sztuce169, jedną [księgę] O argumentach, które same się podważają170, jedną O dopuszczalnej przesłance171 (dowodowej), jedną [księgę] O sylogizmie według przesłanek mieszanych172, jedna [księ- ga] O sposobie rozróżniania pytań o znaczeniu praktycznym od znaczeń werbalnych i semantycznych 173, jedną O Klejtomachosie174 i rozwiązywa- niu jego dowodu175, dwie O zasadzkach rozmownych, które podzielamy176, Do Faworyna 177 za najlepsze nauczanie 178, jedną [księgę] Do Faworyna o Epiktecie179, [jedna O z astosowaniu sylogizmu ]180, jedną O najlepszej 163 περὶ εἰκόνος. 164 περὶ ὁμοιότητος. 165 περὶ <τῶν> ἐξ ὑποθέσεων ἀρχῶν ἕν. 166 περὶ <τῶν> κατὰ τὸ γένος καὶ τὸ εἶδος καὶ τῶν συζυγούντων αὐτοῖς σημαινομένων ἡμῖν κατὰ τὴν αὐτόματον φωνὴν. 167 περὶ τοῦ δυνατοῦ. 168 περὶ τῶν πολλαχῶς λεγομένων τρία. 169 περὶ τῶν ἐν ταῖς τέχναις κοινῶν καὶ ἰδίων. 170 περὶ τῶν ἑαυτοὺς περιτρεπόντων λόγων. 171 περὶ τῶν ἐνδεχομένων προτάσεων. 172 περὶ τῶν ἐκ μικτῶν προτάσεων [καὶ] συλλογισμῶν. 173 ‘ὅπως χρὴ διακρίνειν τὴν πραγματικὴν ζήτησιν τῆς κατ’ ὄνομα καὶ [τὸ] σημαινόμενον’. 174 Κλειτόμαχος – z pochodzenia Kartagińczyk. Studiował w Atenach pod kierun - kiem Karnaedesa z Cyreny. Przybył do Aten ok. 162/163 roku przed Chrystusem. Był przedstawicielem nurtu sceptycznego. Z jego prac nie zachowało się nic. Wiadomo jed - nakże, że Cyceron wykorzystywał je w niektórych swoich dziełach. Cyceron wspomina, że po zniszczeniu Kartaginy (146 rok przed Chrystusem) Klejtomachos napisał dzieło, w którym pocieszał swoich rodaków (Cicero, Tusculanae Quaestione III 22). Edycja: M. Tulli Ciceronis scripta quae manserunt omnia: Tusculanae disputationes, Bibliotheca scriptorum Graecorum et Romanorum Teubneriana 1220, Max Pohlenz, Tybinga 1982. 175 περὶ Κλειτομάχου καὶ τῶν τῆς ἀποδείξεως αὐτοῦ λύσεων· περὶ τοῦ κοινοῦ λόγου. 176 περὶ τοῦ κοινοῦ λόγου. 177 ὁ Φαβωρῖνος – Faworyn z Arelate był filozofem nurtu sceptycznego, współcze - sny Galenowi (ok. 80-160). Por. Galen, Selected works, przyp. 18, s. 402. 178 περὶ τῆς ἀρίστης διδασκαλίας πρὸς Φαβωρῖνον. 179 ὑπὲρ Ἐπικτήτου πρὸς Φαβωρῖνον. 180 περὶ χρείας συλλογισμῶν. 158 Łukasz Karczewski, Judyta Krajewska sekcie181, trzy O poprawności nazw182, [O tym, że wszystkie istniejące rze- czy są jednym i wieloma]183, dialogi filozoficzne o tym, że Ze sprzecznych zdań niemożliwe jest, aby wynikało to samo 184, jedną O demonstracji od - kryć185, dialogi z konkretnym filozofem na temat wspólnych pojęć186, jedną Przeciw tym, którzy bezczelnie interpretują nazwy 187, [O tym, co wyłączne i wspólne dla sztuki ], trzy Na [s. 45 ] temat założeń sztuki 188, Znaczenie terminów „rodzaj” i „gatunek” oraz użyte z nimi terminy189, jedną księ - gę O podsumowaniu teorii dowodu 190, Orzeczenie pomiędzy sprzecznymi doktrynami191, jedną wykazującą, że ilość pierwszej substancji jest niepo - dzielna192, [jedną O tym, co pierwsze]193, jedną na temat Dowodzenia przez [stwierdzenie] „niemożliwe”194, jedną O rzeczach, które mają jakiś cel 195, O badaniu słowa i jego znaczeniach196. [Księgi na temat filozofii moralnej] 12. Moje opinie na temat filozofii moralnej zostały wyjaśnione w ko- lejnych księgach: O diagnozie schorzeń i błędach w odniesieniu do każdej osoby197, dwie księgi, O charakterach198, cztery księgi, Przeciw atakowi 181 περὶ τῆς ἀρίστης αἱρέσεως – być może chodzi tu o dzieło [De optima secta ad Thrasybulum], t. 1, Kühn, s. 106-223. 182 περὶ ὀνομάτων ὀρθότητος. 183 περὶ τοῦ τῶν ὄντων ἕκαστον ἕν τ’ εἶναι καὶ πολλά. 184 περὶ τοῦ ‘ὅτι τοῖς ἀντικειμένοις ἓν καὶ ταὐτὸν ἐξ ἀνάγκης ἀκολουθεῖν ἀδύνατόν ἐστιν’. 185 περὶ τῆς ἀποδεικτικῆς εὑρέσεως. 186 διάλογοι πρὸς φιλόσοφον † ἰδίως <περὶ> τοῦ κατὰ τὰς κοινὰς ἐννοίας […] – tekst w tym miejscu jest nieodwracalnie uszkodzony. 187 πρὸς τοὺς ἐπηρεαστικῶς ἀκούοντας τῶν ὀνομάτων. 188 [περὶ (45) τῶν ἰδίων καὶ κοινῶν ἐν ταῖς τέχναις·] περὶ τῆς ‖ τῶν τεχνῶν συστάσεως τρία· – przypuszczalnie jest to dzieło Dla Patrofila, o założeniach, że medycyna jest jedną ze sztuk. 189 περὶ τῶν σημαινομένων ἐκ τῆς <κατ’> εἶδος καὶ γένος φωνῆς καὶ τῶν παρακειμένων αὐτοῖς. 190 σύνοψις τῆς ἀποδεικτικῆς θεωρίας. 191 περὶ τῆς κρίσεως τῶν διαφωνούντων ἐν τοῖς δόγμασιν. 192 ‘ὅτι τῆς πρώτης οὐσίας ἀχώριστος ἡ ποσότης’. 193 [περὶ τοῦ προτέρου ἕν]. 194 περὶ τῆς δι’ ἀδυνάτου ἀποδείξεως. 195 περὶ τῶν ἕνεκά του γιγνομένων. 196 περὶ τῆς κατ’ ὄνομα καὶ σημαινόμενον ζητήσεως. 197 περὶ τῶν ἰδίων ἑκάστῳ παθῶν καὶ ἁμαρτημάτων τῆς διαγνώσεως. 198 περὶ ἠθῶν. Galen z Pergamonu, O moich własnych księgach 159 Faworyna na Sokratesa 199, O uwolnieniu z cierpienia 200, jedną [księgę] O celu filozofii 201, O relacji osoby dokonującej publicznej demonstracji z jego słuchaczami202, jedna [księga], O ludziach, którzy czytają w tajem- nicy203, jedna [księga], jedną [księgę] O tym, aby kara była adekwatna do popełnionego przestępstwa204, Dyskurs [s. 46] Bakchidesa i Cyrusa w auli Menarchosa205, jedna [księga], O audytorium i dialogach 206, jedna [księ - ga], Do mówców i forum, jedna [księga]207, jedną O przyjemności i cierpie- niu208, O tym, co wynika z każdego celu wybranego w życiu209, jedna [księ- ga], O tym, co zostało powiedziane do zwolenników sekt210, jedna [księga], O jednomyślności211, jedna [księga], O skromności212, dwie [księgi], jed - na [księga], O rzeczach mówionych publicznie213, Przeciw pochlebcom214, dwie [księgi], O oszczerstwie215, który zawiera również materiał autobio - graficzny, siedem Kroniskoi216 w jednej [księdze] [skierowane do nich na temat sekt]217, O rzeczach wypowiedzianych publicznie w obecności Perti- naksa218, jedna [księga], O tym, na ile należy uwzględniać szacunek i opinię publiczną219, O sporządzaniu testamentu220. 199 πρὸς τὸν Φαβωρῖνον κατὰ Σωκράτους. 200 περὶ ἀλυπίας. 201 περὶ τοῦ κατὰ φιλοσοφίαν τέλους. 202 περὶ τῆς τῶν ἐπιδεικνυμένων <πρὸς> τοὺς ἀκούοντας συνουσίας. 203 περὶ τῶν ἀναγιγνωσκόντων λάθρα – tutaj prawdopodobnie w znaczeniu czytania w ciszy. Por. Galen, Selected works, przyp. 21, s. 402. 204 περὶ ἁμαρτημάτων καὶ κολάσεως ἰσότητος. 205 περὶ τῆς ἐν αὐλῇ Μενάρχου διατριβῆς πρὸς Βακχίδην καὶ Κῦρον. 206 περὶ τῆς ἐν τοῖς δια‖λόγοις συνουσίας. 207 πρὸς τοὺς ἀγοραίους ῥήτορας. 208 περὶ ἡδονῆς καὶ πόνου. 209 περὶ τῶν ἀκολούθων ἑκάστῳ τέλει βίων. 210 περὶ τῶν δημοσίᾳ ῥηθέντων πρὸς τοὺς ἀπὸ τῶν αἱρέσεων. 211 περὶ ὁμονοίας. 212 περὶ αἰδοῦς. 213 περὶ τῶν δημοσίᾳ ῥηθέντων κατὰ κολάκων. 214 περὶ αἰδοῦς. 215 περὶ τῶν δημοσίᾳ. 216 Κρονίσκοι ἑπτὰ ἐν ἑνί – termin Κρονίσκοι jest niejasny. Por. Galen, Three Treati- ses: On my Own Books, ed. E. Hayes – S. Nimis, Oxford 2014, s. 75. 217 [πρὸς τοὺς ἀπὸ τῶν αἱρέσεων] – tekst uzupełniony. 218 <περὶ> τῶν ἐπὶ Περτίνακος δημοσίᾳ ῥηθέντων – ὁ Περτίναξ - Publius Helvius Pertinax (żył w latach 126-193). Cesarz Rzymu w roku 193. 219 μέχρι πόσου τῆς παρὰ τοῖς πολλοῖς τιμῆς καὶ δόξης φροντιστέον ἐστίν’. 220 περὶ διαθηκῶν ποιήσεως. 160 Łukasz Karczewski, Judyta Krajewska [Prace na temat filozofii Platona] 13. Jedna [księga] O sekcie Platona221, Komentarz o błędnych wnio- skowanych medycznych w „Timajosie”222, cztery [księgi], O zwolennikach [Platona] lub [przeciwnikach] Platona223, trzy [księgi], O teorii logicznej Platona, jedna [księga], osiem ksiąg podsumowujących dialogi Platona, Procedury analityczne [podane] w „[dialogu] Filebos”224, jedna [księga], O częściach władzach duszy (psichē)225, trzy [księgi], O zdolnościach duszy podążających za mieszaninami ciała 226, O opinich Hippokratesa i Plato- na227, dziewięć [ksiąg]. [s. 47] [Prace dotyczące filozofii Arystotelesa] 14. Komentarz do „Interpretacji” 228, trzy [księgi], cztery księgi do [księgi] pierwszej „O wczesnej analizie” 229 oraz cztery księgi do księgi drugiej, sześć [ksiąg] do pierwszej [księgi] O analizie późniejszej230 oraz pięć do drugiej, cztery [księgi] do dziesięciu kategorii231, sześć tomów do [pracy] Teofrasta O afirmacji zaprzeczeniu232, trzy księgi na temat [dzieła] O rozprawianiu na różne sposoby 233, jedna O pierwszym nieporuszonym poręczycielu234, trzy [księgi] dotyczące pracy Edemiusza O przemowie235, jedna O dowodzeniu przy pomocy [stwierdzenia] „ponieważ” 236, jedna O sylogizmach pochodzących z mieszanych przesłanek237, O sofistyce ję- zykowej238. 221 Περὶ τῆς Πλάτωνος αἱρέσεως. 222 περὶ τῶν ἐν τῷ Πλάτωνος Τιμαίῳ ἰατρικῶς εἰρημένων ὑπομνήματα. 223 πρὸς τοὺς ἑταίρους ἢ Πλάτων. 224 περὶ τῶν ἐν Φιλήβῳ μεταβάσεων. 225 περὶ τῶν τῆς ψυχῆς μερῶν καὶ δυνάμεων. 226 ‘ὅτι ταῖς τοῦ σώματος κράσεσιν αἱ τῆς ψυχῆς ἕπονται δυνάμεις’ [βʹ·καὶ ἄλλο καθ’ ἑτέρανἔκδοσιν]. 227 περὶ τῶν Ἱπποκράτους καὶ Πλάτωνος δογμάτων. 228 Εἰς τὸ περὶ ἑρμηνείας ὑπομνήματα. 229 προτέρων ἀναλυτικῶν τοῦ προτέρου <ὑπομνήματα τέτταρα. 230 ὑπομνήματα τέτταρα, τοῦ δευτέρου τέτταρα, δευτέρων δὲ τοῦ προτέρου. 231 τὰς δέκα κατηγορίας ὑπομνήματα. 232 εἰς τὸ περὶ καταφάσεως καὶ ἀποφάσεως Θεοφράστου ὑπομνήματα ἕξ. 233 εἰς τὸ περὶ τοῦ ποσαχῶς [τὰ] ὑπομνήματα. 234 τὸ ‘πρῶτον κινοῦν ἀκίνητον <αὐτό>’. 235 εἰς τὸ περὶ λέξεως Εὐδήμου ὑπομνήματα. 236 περὶ τῶν κατὰ τὸ διότι ἀποδείξεων. 237 περὶ τῶν ἐκ μικτῶν προτάσεων συλλογισμῶν. 238 περὶ τῶν παρὰ τὴν λέξιν σοφισμάτων. Galen z Pergamonu, O moich własnych księgach 161 [Prace dotyczące dzieł filozofów stoickich] 15. Teoria logiki Chryzypa 239, trzy księgi, trzy [księgi] do komenta - rza Chryzypa na temat „Pierwszego sylogizmu” [oraz] jedna do drugiej jego księgi na temat sylogizmu 240, siedem ksiąg O mocy i teorii logiki241, pierwszą i druga księgę O zastosowaniu twierdzeń związanych z sylogi- zmem242, jedna [księga] wykazująca, że geometria analityczna243 jest lepsza niż [geometria] u stoików, [O tym co niezbędne do wykazania spekulacji sylogistycznych, dwie księgi]244. [s. 48] [Prace na temat filozofii Epikura] 16. Dwie [księgi] O szczęśliwym i błogosławionym życiu według Epi- kura245, Epikur „O niewyraźnej samotności”246, jedna na temat argumen - tacji, że Epikur niewłaściwie opisuje warunki przyjemności 247, O sekcie hedonistów248, jedna omawiająca Czy znajomość nauk przyrodniczych jest przydatna dla filozofii moralnej 249, na temat sofistów Metrodorusie ksiąg dziesięć250, List do Celsusa epikurejczyka 251, List do Pudentiana epikurej - czyka252. [Prace na temat zainteresowań językowych i retorycznych]253 17. Czterdzieści osiem [ksiąg] słownika na temat słów użytych przez Ateńczyków w pismach prozatorskich254, trzy [księgi] O terminologii poli- tycznej u Eupolisa255, pięć [ksiąg] O terminologii politycznej u Aristofane- sa256, dwie [księgi] O terminologii politycznej Kratinusa257, jedną [księgę] 239 Περὶ τῆς κατὰ Χρύσιππον λογικῆς θεωρίας. 240 τῆς Χρυσίππου συλλογιστικῆς πρώτης ὑπομνήματα τρία, δευτέρας. 241 περὶ τῆς λογικῆς δυνάμεως καὶ θεωρίας. 242 περὶ τῆς χρείας τῶν εἰς τοὺς συλλογισμοὺς θεωρημάτων πρῶτον καὶ δεύτερον. 243 ἡ γεωμετρικὴ ἀναλυτικὴ. 244 [περὶ τῆς χρείας τῶν εἰς τοὺς συλλογισμοὺς θεωρημάτων βʹ]. 245 Περὶ τῆς κατ’ Ἐπίκουρον εὐδαίμονος καὶ μακαρίου. 246 περὶ τῆς κατ’ Ἐπίκουρον ἀμαυρου<μένης> ἡδονῆς. 247 ‘ὅτι τὰ ποιητικὰ τῆς ἡδονῆς ἐλλιπῶς Ἐπικούρῳ λέλεκται’ ἕν. 248 περὶ τῆς Ἡδονικῆς αἱρέσεως. 249 ‘εἰ ἡ φυσιολογία χρήσιμος εἰς τὴν ἠθικὴν φιλοσοφίαν’. 250 περὶ τῶν πρὸς τοὺς σοφιστὰς ἐν<νέα> Μητροδώρου. 251 ἐπιστολὴ πρὸς Κέλσον Ἐπικούρειον. 252 ἐπιστολὴ Πουδεντιανοῦ Ἐπικουρείου. 253 Wzmiankę na temat tych dzieł Galena można odnaleźć u Hunaīna. Zob. Hunaīn ibn Isḥāq on His Galen Translation, § 141, s. 128-129. 254 τῶν παρὰ τοῖς Ἀττικοῖς συγγραφεῦσιν ὀνομάτων τεσσαράκοντα ὀκτώ. 255 τῶν παρ’ Εὐπόλιδι πολιτικῶν ὀνομάτων. 256 τῶν παρ’ Ἀριστοφάνει πολιτικῶν ὀνομάτων. 257 τῶν παρὰ Κρατίνῳ πολιτικῶν ὀνομάτων. 162 Łukasz Karczewski, Judyta Krajewska O przykładach słów charakterystycznych dla twórców komedii 258, jedną [księgę] Czy tekst starożytnej komedii jest wartościową częścią programu nauczania259, sześć [ksiąg] O tych, którzy krytykują solecyzm językowy 260, Zbiór ważnych terminów Attyckich261, jedna [księga], O przejrzystości i jej braku262, jedna [księga], Czy ta sama osoba może być krytykiem literackim i gramatykiem263. 258 τῶν ἰδίων κωμικῶν ὀνομάτων παραδείγματα. 259 ‘εἰ χρήσιμον ἀνάγνωσμα τοῖς παιδευομένοις ἡ παλαιὰ κωμῳδία’. 260 πρὸς τοὺς ἐπιτιμῶντας τοῖς σολοικίζουσι τῇ φωνῇ ἕξ [ἐν ἄλλοις ζʹ]. 261 Ἀττικῶν παράσημος. 262 περὶ σαφηνείας καὶ ἀσαφείας. 263 ‘εἰ δύναταί τις εἶναι κριτικὸς καὶ γραμματικός’.