9.2. OZY NIEZMIENNOŚĆ JEST PRZYMIOTEM CECHUJĄCYM WYŁĄCZNIE…
A r t y k u ł 2
OZY NIEZMIENNOŚĆ JEST PRZYMIOTEM CECHUJĄCYM WYŁĄCZNIE BOGA ?
Zdaje się, że niezmienność, nie jest przymiotem wyłącznie cechującym Boga, bo:
1. Według Filozofa1, tam jest ruch i zmiana, gdzie jest materia. Tymczasem istnieją takie jestestwa stworzone, jako to aniołowie i dusze, które, zdaniem wielu, są, bez materii; a więc nie mają w sobie ruchu i zmiany. tym samym niezmienność nie jest rzeczą li tylko Boga.
2. Każda rzecz, która jest w ruchu, porusza się gwoli dopięcia jakiegoś celu; zatem ten, kto już osiągnął cel ostateczny, już nie jest w ruchu. Otóż są takie stworzenia, jak np. święci w niebie, którzy już dotarli do celu ostatecznego; a więc i stworzeni niektóre są niezmienne, tj. bez ruchu.
3. Gdzie zmiana, tam odchylenia od formy i rozmaitość form. /86/ Lecz formy nie dopuszczają odchyleń od siebie i rozmaitości; są więc niezmienne; jak mówi Gilbert Porreta: /87/ "Forma to istota stałotypowa i niezłożona"2. Zatem niezmienność nie jest li tylko rzeczą Boga.
Wbrew temu tak twierdzi Augustyn: "Tylko Bóg jest niezmienny; Jego dzieła zaś, jako że są dobyte z nicości, są zmienne"3.
Odpowiedź: Tylko Bóg jest bezwzględnie niezmienny; każde zaś stworzenie pod jakimś względem jest zmienne. Wytłumaczenie: Zmienność rzeczy może pochodzić albo od niej samej, tj. mocą własną, albo od zewnątrz, tj. mocą zewnętrzną. Po tym rozróżnieniu spójrzmy na wszystkie stworzenia. Otóż nim zaistniały nie były w stanie pojawić się na świecie mocą jakiejś siły stworzonej - jako że żadne stworzenie nie jest wieczne - ale samą tylko mocą Bożą, bo tylko Bóg mógł je do istnienia powołać. I jak od woli Boga zależy powołanie rzeczy do istnienia, tak i od tejże woli zależy dalsze zachowanie ich w istnieniu. To zaś dalsze zachowanie rzeczy w istnieniu polega na tym, że Bóg nieustannie zasila rzeczy w istnienie; i gdyby choć na moment przestał zasilać, jak twierdzi Augustyn4, wszystko obróciłoby się w nicość*. Jak więc w mocy Stwórcy leżało, by rzeczy zaistniały nim w ogóle zaistniały same w sobie, tak też i taż moc Stworzyciela może sprawić, by rzeczy, które już same w sobie istnieją, istnieć przestały. Tak więc rzeczy stworzone są zmienne mocą z zewnątrz, mianowicie mocą Boga; On to bowiem tylko mógł je z nicości powołać do istnienia; i 0n też ich istnienie może obrócić w nieistnienie. Jeżeli z kolei weźmiemy pod uwagę zmienność rzeczy mocą własną, tj. od tego, co tkwi w samej rzeczy, to również trzeba powiedzieć, że każde stworzenie pod jakimś względem jest zmienne. Czemu ? Bo w każdym stworzeniu dostrzegamy dwojaką możność: czynną i bierną. Za pomocą biernej możności stworzenie może osiągać swoją doskonałość: czy to istnienia, czy też [ działania i] zdobywania celu. Jeśli przeto chodzi o zmienność rzeczy z punlktu jej możności do istnienia, to trzeba przyznać, że nie we wszystkich stworzeniach jest zmienność; jest tylko w tych, u których to, co w nich jest możliwe, może stać z nie istnieniem, [których pierwiastek możnościowy dopuszcza zamianę posiadanej formy na inną]. Wynika z tego, że w ciałach ziemskich istnieje dwojaka zmienność: jedna doty,czy istnienia substancjalnego, jako że ich materia dopuszcza utratę ich formy substancjalnej; druga dotyczy całego jestestwa jako podmiotu różnych przypadłości i to znowuż podwójnie: niekiedy bowiem podmiot ten dopuszcza utratę tej czy innej przypadłości; w tym wypadku podmiot, np. człowiek, dopuszcza, by nie był białym; wtedy z białego może stać się niebiałym; niekiedy jednakże podmiot ten nie dopuszcza utraty swojej przypadłości; zachodzi to wtedy, gdy przypadłość wypływa z samych istotnych pierwiastków tegoż podmiotu; w takim razie podmiot - jeśli idzie o ten typ przypadłości - nie podlega zmianie. np. śnieg nie może stać się czarnym. Natomiast w ciałach niebieskich materia nie dopuszcza zamiany posiadanej formy na inną; tu forma całkowicie aktualizuje i pochłania możebność materii; i dlatego nie są zmienne co do istnienia substancjalnego; podlegają zmianie co do miejsca, jako że mogą tracić jedno miejsce na rzecz drugiego*. Co do jestestw bezcielesnych, to wiadomo: są to samoistne formy**; a chociaż formy te w stosunku do ich istnień mają się tak jak możność do rzeczywistości, to jednak nie dopuszczają zamiany tego aktu swego istnienia na inny. Czemu? . Bo istnienie idzie za formą; do tego: cokolwiek ginie, ginie z racji utraty formy; widać z tego, że w samej formie nie istnieje możność do nieistnienia; dlatego jestestwa bezcielesne są niezmienne; samo ich istnienie nie dopuszcza zamiany na inne***. To właśnie miał na myśli Dionizy pisząc: "Stworzone jestestwa myślące, jako bezcielesne i niematerialne, wolne Są od rodzenia, czyli powstawania i od wszelkiej zmiany w swoim bycie"5;Wszelako można u nich spotkać dwojaką zmiennośc; pierwsza polega na tym, że są w możności do celu; z tego zaś, jak zauważa Damascen6 wynika zmienność w wyborze między dobrem a Złem; druga polega na zmianie miejsca; swoją bowiem potężną, choć ograniczoną mocą, mogą dosięgać jakichś miejsc, ktorych uprzednio nie dosięgały****; a tego o Bogu wcale powiedzieć nie można, gdyż, jak to wyżej powiedziano7, swoją nieskończonością zajmuje wszystkie miejsca. Tak więc ka'żde stworzenie kryje w sobie możność zmiany. albo zmiany co do istnienia substancjalnego, gdy idzie o ciała ziemskie, podległe rozkładowi; albo będzie tylko zmieniać miejsce, gdy idzie o ciała niebieskie. albo zmiana będzie dotyczyć kierunku do celu i przyłożenia siły do różnych dzieł, gdy idzie o aniołów. a z punktu najszerszego: wszystkie stworzenia są zmienne w stosunku do potęgi Stwórcy; wiadomo: w jej rękach jest ich być i nie być; /88/ a ponieważ Bóg nie podlega zmianie według żadnego z wyżej wymienionych sposobów zmiany, dlatego jest bezwzględnie, czyli zgoła niezmienny i ta niezmienność jest wyłącznie Jego przymiotem.
Na 1. Zarzut ten mówi o tym, co jest zmienne pod względem istnienia substancjalnego lub przypadłościowego; tą bowiem tylko postacią ruchu [i zmiany] zajmowali się filozofowie.
Na 2. Dobrzy aniołowie [i święci w niebie], poza niezmiennością swojego bytu, przysługującą im zgodnie z ich naturą, cieszą się jeszcze niezmiennością wyboru, a to z mocy Bożej; /89/ pozostaje jednak u nich zmienność co do miejsca.
Na 3. Tak, to prawda, że same w sobie formy są niezmienne i nie dopuszczają odchyleń od siebie, a to dlatego, że nie mogą być podmiotem zamiany jednego na drugie; są jednak zmienne i dopuszczają odchylenia w tym sensie, że ich podmiot dopuszcza rozmaitość form, mogąc je zmieniać; wynika z tego, że z tego punktu formy mogą być rozmaite. mogą więc ulegać zmianie zależnie od swojego sposobu bytowania w podmiocie; bo wiadomo, że jeśli są bytami, to nie dlatego, że są podmiotami istnienia, ale dlatego, że dzięki nim jakiś podmiot jest bytem (istnieje).